Archive for the 'artiklar' Category

01
Aug
09

nota bene: Gud og kvarmann

fyrst prenta i Signert-spalten, Klassekampen, laurdag 1/8-09…


I løpet av sommaren har det bryggja opp til kulturdebatt, ja, til kulturkamp, ifylgje nokre av debattantane og kommentatorane. Med Asle Toje i teten har fleire yngre intellektuelle markert ein ny giv for høgreradikale og høgrepopulistiske idéar. Ein manar til oppreist mot kulturradikalismen som har utvikla seg til elitisme og maktarroganse. Strengare og meir kunnskapsorientert skule- og utdannigspolitikk, mindre snillisme i utanrikspolitikken og tøffare justispolitikk står på programmet. Favoriseringa av finkulturen og den nedlatande haldninga til kulturverdiane åt folk flest er også noko ein vil til livs. Dei nye vimplane har umiskjennelege danske fargar og Toje har hylla statsminister Fogh Rasmussen som ein av våre dagars store statsmenn. I Danmark har kulturradikalismen vore under eld i lang tid og den høgrepopulistiske fronten på sterk frammarsj.

Men er dette eit verkeleg oppgjer med kulturradikalismen? Dei høgreradikale protagonistane har, så langt eg har sett, ikkje tøtsja kulturradikale flaggskip som familie- og seksualetikken eller abortsaka. Samtidig er mykje av patosen i innvandrarkritikken nettopp vernet om dei såkalla vestlege verdiane, akkurat som hjå kulturraddisane. Typisk for den nye høgrefronten er også religionskritikken, særleg kritikken av islam. Den som ei stund har fylgt med i bloggar, fjesbøker og avisinnlegg tilhøyrande ”folk flest”, har grunn til å bli skremt av den temmeleg uhemma hatretorikken som ovrar seg der. Difor undrar det meg at Knut Olav Åmås i sin kommentar i Aftenposten nyleg hektar folk som Mohammed Usman Rana på flokken av mogelege Toje-tilhengarar. Det folkelege raseriet som kulturkjemparane ynskjer å istemme, vender seg jo særleg mot islam og den muslimske trusselen. I den danske debatten er kritikken av kulturradikalismen rett nok stiva opp med religiøse argument uttenkte av prestepolitikarar som Søren Krarup og Jesper Langballe. I denne superdanske statsgrundtvigianismen er det kristne stor sett identisk med det danske, og det er det nasjonale som er poenget. Det minner om programmet til den franske nasjonalistrørsla Action Francaise. Leiaren, Charles Maurass (1868-1952), var langt frå ein truande og brukte berre katolisismen som fargestoff i sin eigen kulturkamp. Mange åtvarer mot å blande religion og politikk. Men trua kan sjølvsagt ikkje dra seg unna eit så viktig livsområde; etter mitt syn er det mixen av nasjonalisme og religion som er det verkeleg risikable.

Eg trur at nettopp det nasjonale er eit nøkkelomgrep når vi skal forstå kva som inspirerer Toje-patruljens kamp mot dei kulturradikale. Kulturradikalismen har vunne mange skansar og opplever for tida det nokon har kalla ”sigerens melankoli”. Makt og posisjonar kan ikkje fylle det intellektuelle og idémessige tomromet som sakte, men sikkert har meldt seg, så å seie proporsjonalt med nedgangen for Dagbladet. Som offisiell ideologi har venstresidekulturen mist mykje av inspirasjonskrafta si. Samfunns- og kulturengasjement må ha ein overordna visjon, eit sett av symbol som formulerer kva som eigentleg er meininga med livet. Det er ikkje lett å stampe opp i eit samfunn som har oppnådd så mange av sine mål og kvitta seg med så mange av dei store forteljingane, som til dømes religionen.

Då er den nasjonale forteljinga den som er lettast å ty til. Som i Danmark, så òg i Noreg: Nasjonen og folket som metafysikk. Er ikkje Sigurd Skirbekks nye bok ”Nasjonalstaten” eit liknande teikn i tida? Apell til det nasjonale fungerer i dag mest som eit vern kring forbrukskulturen og myten om kor fortreffeleg vår eiga livsform er. I røynda har det store fleirtalet av folket tileigna seg mange av dei kulturradikale haldningane, men ynskjer no å kombinere dei med litt hardare høgreverdiar. Den folkeopinionen mange no ynskjer å mobilisere, er i alle fall ingen verdikonservativ front. Det smakar meir av proteksjonisme og sjåvinisme.

Vi treng kritikk av kulturradkalismen. Men for mange er det truleg ikkje freistande å alliere seg med grupper som den eine dagen er for ytringsfridom og den neste for aktiv dødshjelp.

Uansett kor folkeleg det måtte vere.


Advertisements
29
Jun
09

nota bene: Sekularismar

fyrst publisert i spalten Signert, Klassekampen, laurdag 27.juni -09…

Endeleg ei norsk fagbok om sekularismen, Sindre Bangstads: ’Sekularismens ansikter’. Dette er ikkje ei melding, men ein respons på eit viktig punkt.

Bangstad poengterer at sekularisme ikkje er det same som ateisme. På tide at det blei sagt tydeleg. Slik blir det nemleg ofte oppfatta i det offentlege ordskiftet. Forfattaren minner om at mange statar er sekulære – samtidig som religionen er sterkt tilstades både i folkelivet og i det offentlege rommet. Sekularismen handlar, i ein minimumsdefinisjon, om ein politisk doktrine for tilhøvet mellom religion og statsstyre, ikkje om eit antireligiøst program.

Men er det så enkelt, Bangstad? Terminologien som har utvikla seg rundt spørsmål om samfunn og religion og om statleg verdigrunnlag, høyrer heime i ein religionskritisk setting. Den historiske motstanden mot religiøs samfunnspåverknad brukar sekularismeomgrepet til å sementere fordomar mot religionen.

Religion blir sett på som i særklasse konfliktskapande og ueigna til å gje ein felles, rasjonell basis for samfunnet. Den europeiske krigsepoken etter reformasjonen, blir framstelt einsidig som religiøs vald, som militær krangel mellom konfesjonane. I eit anna persektiv vil ein sjå at det i like stor grad var ein kamp mellom framveksande og rivaliserande statsmakter, med katolikkar og protestantar på båe sider.

Konfliktar og vald med sekulære og ateistiske agentar blir nedtona og oversett. Teologisk diskusjon framsteller ein som flisespikkeri og kjefting, medan det i samfunnet elles heile tida blir diskutert og debattert så busta fyk, om livssyn, politikk, kunst og kultur. Den underliggjande, nesten umedvitne tanken er at teologi og tru ikkje er viktig, knapt nok verkeleg. Denne seige arven er vanskeleg å kvitte seg med. Slik er det sjølvsagt fordi heile tolkingsramma for den moderne debatten om religion og samfunn er dominert og utforma av det religionsskeptiske hegemoniet. Makt over orda er makt over tanken. Det er ikkje fair play når spelereglane blir laga og utlagde av den eine parten.

Noko av det same ser vi når Bangstad viser til at eit sekulært land som Noreg der dei fleste borgarane ikkje er ”særlig religiøse” (sit.) blir rekna for eit av dei beste landa i verda å bu i. Eit sekularisert land er så klart bra å bu i for dei sekulære, men det ser kanskje ikkje like prima ut for dei truande. Sekulariteten har naturlegvis sin eigen målestav for kva som er eit godt samfunn.

Slik har ein lukkast med å teikne eit bilete der religionen er éin, stor boks med irrasjonelle særmeiningar, valdspotensiale og totalitære anlegg – medan sekularismen er alle dei andre på eitt breitt: Nøytrale, fornuftige, moderate, fredlege og godviljuge. Kvifor sit det så langt inne å innsjå at samfunnet i dag har mange frontar og hyser mange ideologiar og livssyn som aktivt fremjar sine saker? Kvifor opprettheld ein retorikken om at religionen står i ein klasse for seg sjølv?

Det blir stadig tydlegare at vi her har å gjere med ein ideologisk krampe i moderniteten. Ein har stivna i gamle tankemodellar som hindrar utsynet. Ein ser ikkje at å vere truande, å argumentere religiøst og hevde si tru på alle plan er normalt for svært mange menneske i denne verda, også i Noreg. Dette nektar ein å ta inn over seg og reagerer med tiltakande aggressivitet og hysteri.

Vi kjem ikkje vidare før ein innrømmer at den vestlege sekularismen ikkje berre er ein politisk doktrine, men ein misjonerande kritikk av religionen i seg sjølv og ei inderleg overtyding om at verda vil bli betre utan relligiøs tru. Det er greitt nok å meine det, men ikkje å flagge det som ein doktrine om sjølvinnlysande nøytralitet og pluralisme. Difor treng vi eit anna ord enn sekularisme. Det høyrer heime i ei historie der ein måtte definere seg i høve til den gamle religiøse einskapskulturen og samfunnsdominansen. I dag fungerer det mest og best som skalkeskjol for religionskritiske posisjonar.

Bangseid har i boka si syn for mange av desse innvendingane, men han landar på at sekularisme framleis er eit brukbart ord.

Eg meiner det er tilslørande.

31
Mai
09

bokmelding: Cupidos jubileumsskrift, meldt for Morgenbladet

denne bokmeldinga skreiv eg etter oppdrag frå Morgonbladet; fyrst publisert i MB fredag 28/5-09…

Eg må innrømme at eg nettopp har pressa meg til å lese gjennom det erotiske tidsskriftet Cupidos jubileumsnummer. Det var eit pæs, for det dreiar seg sjølsagt om pornografi, uansett kor lekkert og seriøst utgjevarane ynskjer å presentere det. Eg har full forståing for at folk som likar slike tekstar, vil finne mine meiningar urettferdige som bokmelding. Så kom gjerne med ein alternativ resensjon og la det eg skriv, stå som mine heilt subjektive oppfatningar.

Og eg oppfattar dette heftet og heile sjangeren som andpusten raddisporno. Eller som orda fall frå ein eg viste boka til: ”SV-sex!”
Her finst det meste: Tradd heterosex, litt for lesber og homsar, gruppesex og blandingssex, sadomachosisme med spanskrøyr og børstar, overgrep på fjortisar i gymgaredroben m.m. Ille nok, men tanken er at det er moralsk akseptabelt som estetiske smaksprøver for eit kultivert publikum. Den danna og beherska lesaren kan nyte ubeherska sex utan skruplar.  Han vil gjerne bli kåt, men syns det er triveleg å kombinere det  med ei meir estetisk tilskodarrolle. Tekstens ”vidunderlige potensial også for sekseull tenning” dukkar kanskje opp ”først ved andre gangs lesning” i fylgje  intervju med pionérredaktøren (s 4).  Ei historie med grovt overgrep av ei kvinne, utført av firmaets ”ledergruppe”, blir heilt Ok gjennom den intellektualiserande introdukjsonsteksten: ”I bunnen av det hele ligger hovedpersonens vilje til å gi fra seg all kontroll, og samtidig være den som bestemmer alt. Dermed blir ikke dette en historie om et overgrep, men en drivende god beskrivelse av lykke, både fysisk og mentalt” (s 49). Vips!

Cupidos mjukporno for middelklassen presenterer sexlitteratur som noko greitt og tilbakelent, som hedonisme for skjønnånder. Sex som gastronomi.  Vi har klubbar for lutefisk, for østers, for smalahovud, for whisky og for fine vinar. Kjennarane nyt ikkje berre produkta, men sjølve kunsten å nyte.  Skal tru om ikkje den menneskelege evna til nyting har ein av sine verste fiendar i den gastronomiske forfininga og spesialiseringa? Kor gode kan godsaker bli? Kor teknisk perfekte CD-ar og høytalaranlegg kan vi tole? Kor elegant kan elegansen bli? Kor mykje kan sensualiteten stimulerast før vi byrjar å smuggjespe?  Etter min Cupido-lektyre kan eg berre seie: ”Less is more!” Asketisk avgrensing er bra, ikkje berre for dygdene, men også for sensualiteten.  Kanskje vill gastronomar og hedonistar av alle slag vere samde i at eit visst avhald inngår i nytingskunsten. Eg meiner det tippar nettopp når nytinga blir ein kunstart, noko utsøkt, noko søkt.

Men røpar eg ikkje her berre den munke-puritanismen som Cupido vil gå til felts mot? Nei. Det er ikkje opplagt at det å vere kysk fører til forakt for kroppen og frykt for sensualiteten. Det erotiske og det etiske har blitt sett som motsetningar både av moralistane og av antimoralistane. Mennnesket er eit erotisk vesen, eit lengtande vesen. Det vi lengtar etter, er ikkje abstraksjonar. Kroppen lar oss ta  i mot alt som er godt som noko verkeleg. Mennesket er kropp og må elske kroppsleg. Ekteskapet er eit sakrament, fullbyrda i den seksuelle og kroppslege akta. Er mennesket skapt i Guds bilete, må det vere noko sensuelt ved Gud også: At han elskar, at han lengtar, at han er sjalu, at han trår etter oss, at han saknar og syrgjer.  Gud lar seg inkarnere, ”ikjøte”, sakramenta er materielle og guddomlege på same tid, ikonane er kroppslege avbildingar og manifestasjonar av åndelege røyndomar. Ortodoks teologi har alltid fasthalde det positive ved det kroppslege og materielle og avvist manikeisme og dualisme.

Det er ei gjengs oppfatning at det er kyrkja og kristendomen med sitt asketiske ideal som har skapt fiendskap mot kropp, sex og sensualitet. Men det rare er at nettopp libertinismen kan slå over i avsky for det kroppslege. Kvifor er sadisme og innslag av vald seksuelt pirrande?  Oppgjeret med kristen og religiøs praksis har vilja gje tilbake eigenverdien åt det sanslege og naturlege. Men kva hender når mennesket og røyndomen blir berre ”natur”? Cupido-festskriftet siterer Marquis de Sades hedonistiske opprop frå ei av bøkene hans: ”Nytelsesmennesker i alle aldre og av alle kjønn! Det er kun dere jeg tilegner dette verket. La dere nære av bokens prinsipper, for de vil fremelske deres lidenskaper, og disse lidenskaper…er ikke annet enn nettopp de samme midler som naturen benytter for å få mennesket til å nå frem til de anskuelser som naturen selv har på det. Ikke lytt til noe annet enn disse deilige lidenskaper” (s 7).

Når ”det naturlege” blir lausrive frå dygdene, er vegen kort til menneskeleg rovdrift både på seg sjølv og andre. Her er de Sade sjølvsagt heilt usamd og Cupido siterer han igjen, sannsynlegvis med samtykke: ”Formelen for historien er enkel: Det finnes ingen Gud, dyd leder til ulykkelighet, og laster førrer til glede og triumfer” (s 77). Men er mennesket så eindimensjonalt som dette? Er det ikkje heller slik at den sanselege nytinga har ei uro i seg, noko som søkjer ut over sansinga? Eller som nettopp gjev sansinga intensitet som ei menneskeleg oppleving? Har ikkje moderne psykologi kritisert det einsidige synet på driftene som den djupaste, menneskelege drivkrafta?  Er det ikkje eigentleg lengten etter fullstendig fellesskap, forståing og aksept som er det inste i oss? Det kroppslege er ein del av dette, men er ikkje alt. Pornografi, også den mjuke varianten, er seksualitet med humanistisk underskot.

Det er nettopp det grenseoverskridande, fordjupande og utvidande ved erotikken som kjem til kort i Cupido. Samanlikn med eit erotisk dikt som Høgsongen: ”Eg er ein mur, og mine bryst er som tårn. I augo hans har eg vorte lik ein som finn fred” (8, 10).  Den erotiske kjærleiken er ikkje berre eit poetisk tema par excellence, erotikken er i seg sjølv poetisk lada; han er eit teikn og ikkje berre rå smatting. Flørten og den frivole humoren har sin plass, mennesket kan ikkje vere ha-stemt heile tida, men det erotiske kan vere like sterkt når det berre røpar seg i forteljinga utan å bli klint opp i trynet på lesaren heile tida. Ein klassikar som Decameronen er lystigare både som litteratur og som er erotikk, etter min smak.

Alt i alt spør eg meg om eit prosjekt som Cupido eigentleg handlar om erotikk i seg sjølv. For meg framstår det meir som eit ideologisk manifest og som eit julenummer for den seksuelle frigjeringa. Difor verkar det også litt forsinka, som eit programskrft for grånande livsnytarar. Kor sensasjonelt er det med endå meir sex i eit samfunn som liknar stadig meir på eit slags permanent russefeiring? Det sentrale idékapitlet i skriftet plasserer pornografien og dei obskøne tekstane nettopp som modernitetens ”demrende håp om en ny tid etter middelalderens prestestyrte mørke” (s. 71), som ”hovedsaklig antigeistlig” og som særleg retta mot ”moralelementene i den katolske kirken” (s 71).

Det er stadig dette det dreiar seg om, og det får vere opp til lesarane å vurdere i  kor stor grad seksuelle restriksjonar er ein trussel no for tida.  Alt for omstendeleg sexlitteratur verkar meir trivialiserande enn stimulerande, trur eg. Det er kanskje ikkje tilfeldig at ein innimellom dei dristige tekstane og heftige illustrasjonane finn små, greie statistikkar som opplyser oss om prosentsatsen av analsex, flexisex og ”slikk og sug”.

Erotisk kveik er menneskeleg og nødvending. Men dersom eg vil ha seksuell tenning, droppar eg Cupido og tek heller ein tur i Bogstadveien.


28
Mar
09

nota bene: Liberalismar

fyrst publisert i  spalten «Signert» i Klassekampen, i dag…

Finanskrisa er eit stadig meir øyredøvande faktum. Ikkje minst venstreorienterte kommentatorar  held fram at  krisa også er ideologisk; det handlar om samanbrotet av den lenge lovpriste marknadsliberalismen og ein knekk for den globale kapitalismens sigerstog.  Eg er samd.

Men eg synest kriseinnsikten er for smal. Liberalisme er eit mangslunge fenomen og sjølv om vi ikkje kan snakke om eit gjennomført tankesystem, er der samanhengar og affinitetar mellom dei ulike liberalismane. Venstresida vil setje grenser for den liberale marknaden, men køyrer samtidig vidare – og stadig sterkare – på sporet åt den kulturelle og etiske liberalismen. Ein viser ingen vilje til å spørje om det kanskje ikkje finst slektskap mellom den grassate marknadsøkonomien og den ekstreme moralske individualismen som også pregar samfunnet vårt.

Det kan ikkje nektast at veldig mykje av den liberale retorikken rettar seg mot etiske tradisjonar som på ulike måtar legg band på individet. Det syner seg særleg i seksual- og familietikken og i spørsmålet om utdanning og oppseding. Men også i spørsmål om liv og død, om synet på kva mennesket er – som i debattane om abort, dødshjelp, genteknologi og kunstig ”befruktning”. Fordi ein veit at dei historiske religionane er kritiske til desse sidene ved den liberale utopien, blussar det også opp kontroversar om kva plass religionane skal ha i samfunnet. Desse metakontroversane er for tida den overlegent mest markerte og høglydde tematikken i samfunnsdebatten i det heile.

Noko som syner at det nettopp er liberalismen som er den heite poteten i dag. Retten til å ytre seg er sett i fokus, men under det sterke engasjementet for ytringsfridom, ligg insisteringa på å kunne kritisere og frigjere seg frå ein del tradisjonelle verdiar. Det er retten til å utfordre og nedkjempe desse, som utgjer ”trøkket” og lidenskapen i debatten. Temperamentet, inntil raseri, i forsvaret for ”dei liberale verdiane” syner ein stigande angst nettopp for at frigjeringa frå den tradisjonelle etikken skal bli stagga.

Det ville vere bra både for blodtrykket, for den offentlege samtalen og for samfunnsutviklinga om ein roa med og prøvde å puste litt djupare. Kvifor er ein så lite viljug til å sjå nærare på kva den konskevente etiske individualismen gjer med oss? Kvifor ser ikkje venstresida at også høgresida ivrar for den slags liberalisme? ”I liberalistisk tradisjon er det vanlig å ta utgangspunkt i at man bør kunne gjøre hva en vil så lenge dette ikke skader andre”, uttalar FrP-tenkjaren Ole Vanebo i ein blogg eg las nyleg. Sant å seie, synes eg oftast at argumentasjonen i etisk tenkjing på venstresida ikkje skil seg serleg mykje frå dette. Kvifor ikkje våge å tenkje meir som debattanten Erik Sårheim i eit innlegg i Dagsavisa (5.mars ), når han argumenterer for ”behovet av en meningsbærende horisont i menneskers liv”? Då kjem ein ikkje utanom spørsmål det ikkje er plass til i Vanebos liberalistiske tommelfinger-regel. Spørsmål om menneskesyn, om kva som er grunnlaget for den menneskelege moralen, om viljefridom og autoritet, om korleis ein skal takle verdikollisjonar mellom storsamfunnet og motkulturane.

Det er grunn til å lure på kvifor venstresida, særleg i SV-utgåva, profilerer seg og intensiverer seg stadig meir nettopp på individmoral og familie- og samlivsmoral? Dette har vel alltid vore med i den radikale porteføljen, men det har vore eit markert skifte frå økonomi, utanrikspolitikk og fredsengasjement til kultur- og livssynsaker. Er det humanetikarane i partiet som har teke styringa? Er SV-miljøa i ferd med å bli meir liberale enn sosialistiske?

Den liberalistiske sjølvrealiseringa – vere seg den politiske fargen er raud, grøn eller blå – er nihilistisk og destruktiv både i høve til samfunnet, til naturen og den økologiske balansen og til den menneskelege personen sjølv. Dyrt er det med.

Krisa kjem også for denne liberalismen. Toget nærmar seg, det susar alt i skinnegangen.

15
Apr
08

artiklar…

prenta i «Klassekampen», «Signert»-spalten, sist laurdag….

UT AV SJENANSEN

Av bror Arnfinn Haram

Nettboka åt Jon Michelet burde vore utgjeven som vanleg bok, seier Espen Stueland i sin omtale her i Klassekampen nyleg. Kvifor valde forfattaren å ikkje gjere det, undrar Stueland. ”Kan det skyldes genanse over at den er så utleverende, full av engstelse og uro?”, spør han.

Ja, det kan nok vere – men uro og angst over kva? Sjølvsagt over det å utlevere seg; sjukdomen, tankane på døden, nedbrytinga av eins egen kropp. Men ingen ting av dette er det heilt uvanleg å skrive om. Derimot har det lenge vore uvanleg å skrive om sjukdom, kropp og død i møtet med det som kanskje kjem etter døden. For det er ikkje minst det boka åt Michelet handlar om. Det er ei bok om metafysikk, om tru, om Gud, om bøn og æveleg liv. Sjølv om Michelet ikkje greier å tru, greier han å skrive ei bok om sterkt tabuiserte tema i notidig litteratur. Han er sjenert – men han overvinn sjenansen.

Stueland likar boka og det er modig berre å innrømme det. Men å gå nærare inn på Michelet sine eksplisitte, religiøse tema, vert for sjenerande. Det gode med både boka og bokmeldinga er at vi etterkvart kan få ein samtale om kvifor metafysiske og telogiske emne er blitt så plagsame i den ”korrekte” kulturen. Kvifor all denne sjenansen over tema som til overmål fyller kulturhistioria; i litteraturen, i musikken, i biletkunsten? Kvifor er det i Noreg meir sjenerande å snakke om Gud enn å gå naken på gata?

Både Stueland og andre er nok letta over at Michelet forblir ateist og tru mot si vantru. Kor sjenerande ville det ikkje elles ha vorte? Det er ei heilt skvær sak å vere vantru. Samstundes syner boka åt Michelet ei nok så urealistisk forventing om kor raskt og greitt trusspørsmålet let seg avklåre dersom ein lenge og vel har vore ein innbarka ateist. Det er svært få av våre overtydingar som berre sit hovudet; dei sit i kroppen og i livskjensla. Det har funnest tider då byars ”vestkantfolk” knapt nok kunne førestelle seg at det fanst folk på ”austkanten”. Dei hadde aldri vore der.

”Religiøst engasjement” er ikkje noko ein kan la seg ”fyre opp” til – slik Stueland formulerer det. Like lite som å lese ei bok eller forstå musikk. Å gjenoppdage trua – om ikkje for å tru, så i det minste for å kunne ta stilling til trua – er ikkje gjort over natta. I vår kultur har kunnskap om teologi og spiritualitet vore møysommeleg fortrengt over lang tid. Religiøs ”erfaring”, både vår eigen og den åt andre, har vorte noko eksotisk og pussig. Er ikkje boka åt Michelet i høg grad ei forteljing om uventa og forundrande møte med truande menneske? Som han våga å sleppe inn på seg fordi sjukdomen og døden hadde brote hol i panseret?

Èin ting er det å skrive om død, sjukdom og angst. Noko anna er det å eksponere tyngden av åndelege og moralsk innhald i desse orda. Det er der motet sviktar. Det er då sjenansen melder seg. Hjå forfattarar og kritikarar. Helse, harmoni, smerte, medisinering, pleie – det vågar vi å snakke om. Men det som er ”etterpå” – eller kanskje etterpå – det har vi dyssa ned. Vi har bytt ut Kristus med Epikur og trudd hans devise: ”Når eg er, er ikkje døden. Når døden er, er ikkje eg.”

Michelet seier at han stadig er samd i dette. Men han har tillate seg å ikkje vere heilt sikker ei stund. Det kan vere fårleg nok.

01
Jan
08

artiklar

publisert fyrste gong i «Signert», Klassekampen 29/12-07

RADDISSYNDROMET

Av bror Arnfinn Haram

Kva er det med raddisane – venstreradikale av ulike sjateringar frå gamalkommunistar til SV-light? Kvifor ser dei stort sett raudt (!) når dei møter noko som har med tru og religion å gjere? Om det då ikkje dreiar seg om den statstilpassa Giske-varianten.

Rett skal vere rett; Klassekampen let ein munk frå mellomalderen skrive fast i denne spalten. Men mange i avisa si tradisjonelle støttegruppe knurrar nok i kulissane. For religionen og kyrkja er sjølve hovudfienden. Slik det heiter i ein annan liturgi: ”Som det var i opphavet, så no og alltid og i all æve. Amen.” Kvifor? Les meir «artiklar»

13
Des
07

Animalsk avfall

In paradisum deducant te Angeli…”Må englane føre deg til paradiset, må martyrane ta i mot deg og leie deg inn i den heilage staden; ja, må eit kor av englar møte deg – og måtte du, liksom den fattige Lasarus, få æveleg fred og kvile”… Med denne songen skal båra mi, om alt går vel, ein gong berast ut ved slutten av den katolske Requiem-messa.

Men ikkje alle ynskjer det slik. For ikkje lenge sidan kom eg med tog frå Sverige og bladde raskt gjennom eit nummer av ”Expressen” (17/5-07); det låg og slong i kupeen. Sensasjonane er like tette som keisame i denne svenske boulevardavisa, men eit oppslag slo meg rett i andletet. Tydelegvis førgjekk det ein diskusjon om gravferdskikkar og ein intervjua pensjonist ytra, med store overskrifter, at han ikkje ynskte noko form for gravferd; ikkje prest og ikkje tale, ikkje song og ikkje musikk. Han ville rett og slett køyrast bort i ein containar for animalsk avfall. Kanskje han berre fråba seg kyrkjeleg medverknad og heller kunne tenkje seg ein sivil eller sekulær seremonimeistar? Men nei; ikkje eingong lik-kiste ville han ha. Alt den slags var å rekne for sentimental sløsing og seigliva illusjonisme, for ikkje å seie overtru.

Etter at eg hadde lese det to gonger og summa meg litt, tenkte eg, med skrekkblanda frygd: Endeleg ein ærleg ateist –eller kva han no var. Det er jo ei svært vanleg oppfatning at ritual likesåvel som alt anna kan greie seg godt utan religion. På mange måtar er det moderne samfunnet bygd opp som eit enormt alternativ til den religiøst funderte kulturen. I den grad religiøse institusjonar og religiøs praksis får vere med i folkelivet, er det på vilkår av at dei ikkje er meir religiøse enn høgst naudsynleg.

Ein tek det for gitt at mennesket står i ei særstilling og alltid vil uttrykkje dette gjennom høgtidlege markeringar av både inngangen og utgangen av livet. Samstundes køyrer ein knallhardt på at eit reint naturalistisk menneskesyn. ”Det menneskelege” vert då ein sosial konstruksjon som vi held fast ved fordi det synest mest tenleg. Det er ein slags ”kontrakt” som vi har slutta oss i mellom; vi oppfører oss etter ein kode som vi inst inne veit er illusorisk. Ritual, uansett kor sekulariserte dei er, vil uttrykkje at mennesket er ”noko meir”. Men så kjem den svenske pensjonisten og seier at det er det ikkje. Særleg døden, den strengaste av alle læremeistrar, gjer kort prosess med all liksomhøgtid på vegner av døden. Vil mennesket vere berre eit dyr, så får det stå løpet ut og ikkje bli rørt i siste runde.

Kyrkja, for sin del, meiner at mennesket både er eit dyr og ein gud. Eit pattedyr, skapt i Guds bilete. Ja, den kristne (som den jødiske og muslimske-) forteljinga om mennesket seier at vi er tekne av jorda – og altså i djup slekt med alt som er til. Når vi døyr, vert vi både animalsk og biologisk ”avfall”. Likevel har menneske gjennom alle tider trudd at det er noko med oss som aldri rotnar, som er meir enn avfall. Det er eit paradoks at det ikkje-religiøse synet på mennesket pendlar mellom ekstrem naturalisme og ekstrem rasjonalisme. Mennesket er berre eit dyr, men samstundes er det så vettugt at det fortener ein så mykje vakrare død enn dyra. Kvifor?

Gamal vane er vond å vende. Trua på at mennesket også har ei udøyeleg sjel eller i det minste noko som liknar, er ikkje lett å avvikle. Det er heilt greitt at folk som ikkje vil ha religiøse seremoniar, finn seg andre former. Men når metafysikken vert borte, kan eg ikkje skjøne at det vert mykje tæl att i rituala. Øverlands ”hundrede violiner” og eit dikt av Hermann Wildenvey har utvilsamt meir av ”borgarskapets diskret sjarme” enn av rituell kraft over seg – som dødskurtise, meiner eg.

Det tek lang tid før vi merkar fylgjene av ei så radikal kulturell endring som eit skifte i synet på kva mennesket er. Ein tett vev av moral, symbolikk, kult, skikk og bruk, kunst, musikk og litteratur i kvardag og i helg er voven over lang tid, og renningen har vore overtydinga om at mennesket er noko for seg sjølv. Når fyrst veven raknar, kan det kome til å gå fort. Sentimentalitet åleine kan ikkje oppretthalde dei kulturutrykka som det tradisjonelle menneskesynet har gjeve oss. Ein reint materialistisk og naturalistisk filosofi vil nok før eller seinare gjere det av både med lik-kister og gravferder. Ikkje for det; vi munkar vart vanlegvis berre lagde flatt på ein planke og søkte i jorda. Men andletet var vendt mot aust, mot soloppgangen og oppstoda.

”Av jorda skal du igjen stå opp!” står det endå i det norske gravferdsritualet. Etter at ein har sagt: ”Av jord er du komen! Til jord skal du verte!” Nokre trur endå på dette. Nokre vil berre malast opp. Kvar sin smak.




kategoriar