Arkiv for juni 2011

30
Jun
11

carpe diem: grønt og vått…

…er det på desse kantar, på Sunnmøre, for tida. Det ser ut som om flaumen kom til Vestlandet i denne runden. Nokre dagar har det vore nesten slik Garborg skildrar Jæren: «Så sveiper landet seg i regn og skodd, som i ein duk, og det regner og regner til landet fløymer» (Fred).  Men no lettar det.  Eigentleg har det vore bra med eit par, tre dagar ved basen, før eg kan springe til fjells. Fint å lese, jobbe med skriving og ta det med ro. No sit eg på verandaen i huset der mor mi bur, nokså høgt i bygda her (Stranda), med utsyn innover fjordane, mot Liabygda og bygdene i Norddal, inn mot Tafjord. Mot sør tek Sunnylvsfjorden av, den som har Geirangerfjorden som ein arm mot aust litt lenger inne. Vestover ligg toppane i Sunnmørsalpane, endå med nokre fonner og snøflekker som lyser mot det svarte og grøne. For grønt er det elles, tjukke lier av bjørk og anna lauvskog. Det fossar elvar overalt. Sommaren går sin gang og det er sol i vente. Det blir ein bytur i morgon, og i helga skal eg sykle nokre mil. Seinare drar eg ut i øyane, til Haram. God willing.

Advertisements
29
Jun
11

officium: Peter og Paulus

Kyrkja har i dag feira apostelfyrstane, Peter og Paulus. Dei høyrer saman. Også Roma er byen for begge apostlane, ikkje berre Peter. Peter – klippa. Paulus – apostelen for folkeslaga. Er det i det heile historiske personar som har hatt større innverknad på verda og historia enn desse to, menneskeleg tala? Frå flokken av dei fyrste apostlane har kyrkja spreidd seg, gjennom tidene, gjennom nasjonane. Trass i stadige spådomar om at no  er ho ferdig.

Begge «møtte veggen». Peter då hanen gol. Paulus då han blei slått til jorda og blinda på vegen til Damaskus. Begge møtte Herren og seg sjølve: «Herre, du veit alt; du veit at eg held av deg». «For meg er livet Kristus og døden ei vinning». Dei blei ribba for alt – men Gud ville likevel bruke deira iver, deira brennhug, deira personlegdom, deitra evner. Men overgjeve til han og forvandla av han. Også deira veikskap og nederlag. Paulus fekk helsinga: «Min nåde er nok for deg».

Vi er deira brør, deira søner og døtre i trua, vi er med i den veldige og grensesprengjande rørsla dei fekk vere reidskapar for: Kristi  kyrkje. Peterstenesta er betrudd til Romas biskop, i teneste for einskapen og sanninga i kyrkja; ja, ein apostel og evangelist for heile verda. Alle kristne må vere apostoliske; i  det ligg basisen for vår tru og i det ligg vårt kall og det som skulle vere sjølve lidenskapen, «karrieren»/løpet,  i livet vårt, slik at vi ein dag kan seie med Paulus: «Eg har stridt den gode striden, fullført løpet  og halde fast på trua. Så ligg då rettferdskransen ferdig til meg».  Alt anna falmar.

«Mens verdensriker stiger og de synker/går kirken mot fullkommenhetens vår…»

27
Jun
11

nota bene: livstolking

Fyrst publisert i Signert, Klassekampen, laurdag 25. juni-11…

Retretten held fram. Ingen er så lite åleine som den som er åleine, skal ein vis mann ha sagt. Når du er eremitt, møter du deg sjølv – der vil seie dine mange ”sjølv”, heile det komplekse mylderet som er eit menneskesinn. I aktiv modus held du kreftene, viljene og røystene i deg på plass. Dei inntek dei vanlege posisjonane, går på det rette båsen, ventar på dirigenten. Du held dei i sjakk. På godt og vont fylgjer vi dei mentale spora og løypene vi stort sett har trakka opp for å fungere, for å nå våre mål.

Når du sjølv, den dominerande røysta i deg,blir stille, stig kakofonien av indre røyster  opp or djupet og hersar med deg.  Ørkenfedrene- og mødrene, dei fyrste munkane og nonnene, visste av røynsle at cella og ørkenen er arenaen til demonane. Før du møter Gud, møter du demonen. Og du møter det stoffet i deg som desse kreftene nærer seg av og apellerer til. Alle apetittane, anten det er mat og sex eller makt og ære melder seg; dei meir forfina freistingane har i tradisjonen blitt rekna for dei fårlegaste, i motsetning til det mange reknar med. Lidenskapar høyrer livet til, det er når dei misser sine proporsjonar og går av skaftet at dei kan bli øydeleggjande for ein sjølv og for andre.

I den roa som våre vanlege rutinar gjev oss, dukkar før eller sidan ”middagsdemonen” opp. Drepande på ein udramatisk måte. Når alt står stille, midt mellom dagens utspurt og innspurt, kjem den tunge tomleiken. Vi flykter inn i overflatisk tidsfordriv, til vi ein vakker dag ikkje kjem lenger og berre overgjev oss og let tomleiken bli vårt livsinnhald.  Det går kreft i sjela.

Som sagt sist, er det mange i  som ikkje finn meining i korkje i ord som  ”guddomleg” eller  ”demonisk”. Dei kan gjerne likevel spegle noko av seg sjølve i denne terminologien. For det dreiar seg om livstolking. Då spørst det nettopp om kva slags nyklar og kategoriar vi nyttar, eller har tilgang til. Tolking krev at ein tek eit steg tilbake. Far min var var kunstmålar, og eg hugsar at han rygga litt og  prøvde å sjå biletet eller skissa i opp-ned versjon. Rutineblikket sløvar dømekrafta, dei måleriske poenga blei borte i trivialitetane. Det er òg eit spørsmål om kva vi ser etter, om kriteria vi dømer etter, om formspråket vi formulerer og representerer røyndomen med. I vårt samfunn har dette tolkande ordforrådet endra seg. Det er naturleg, men vi bør ikkje forkaste termar og tankeformer som  byggjer på lang menneskeleg røynsle. Sosiale og politiske kategoriar er naudsynlege, men ikkje tilstrekkjelege som livstolking. Terapi, kroppsoppleving og velvêre dannar horisonten for mange. Høgre status har kunsten og dei estiske uttrykksformene. Det er ikkje uvanleg at dette blir sett på som den moderne erstatningen for religionen, og det blir òg hevda at idrottskulturen spelar ei liknande rolle.

Gjennomgåande blir det sett som stadig viktigare å forstå heile livet, også dei intellektuelle, psykiske, etiske og esteiske aspekta,  utfrå naturvitskapane . Det ”vitskaplege” fungerer som livssyn og som basis også for vårt personlege liv og har fått ein slags eksistensiell status. Ikkje utan grunn nemner det offentlege integreringsutvalet ”vitskapleg tenkjemåte” som ein kulturell grunnverdi.  Då nærmar ein seg det som går utover allmen kunnskap og respekt for fakta og får konturane av å vere eit omfattande livsyn, ja, ei livstolking.

På mange måtar står populærkulturen og triviallitteraturen nærare det tradisjonelle religiøse og spirituelle språket. Phantasy, fiction, kamp mellom vondt og godt, kjærleik og hat – det er lett å forakte desse formene, men i røynda talar dei om den menneskelege eksitensen slik han alltid har vore opplevd. Vi treng ein symbolikk – symbol tyder det samlande – som hjelper oss til å sjå livet som einskap og syntese. ”Kunst og kultur” blir lett borgarleggjort livstolking, pen og grei for mellomklassens diskré sjarme. Men for grunn for livet.

Retretten og stilla er å sjå seg sjølv i eitt, forpliktande perspektiv. Det handlar om meir enn vakre solnedgangar. Det handlar om å sleppe natta inn på seg. Å våge mørkret.

26
Jun
11

carpe diem: nynorske festspel og ferie

I helga har eg vore på Dei nynorske festspela, på Ivar Aasen-akademiet i Ørsta. Innleiing og samtale, saman med Paul Otto Brunstad, om emnet: «Kor død er Gud i litteraturen, på ein skala frå 1 til 10»? Årets festspeldiktar, Bjørn Sortland, hadde ynskt at dette skulle takast opp. Fullt hus i auditoriet (endå det var inngongspenger) og fin dialog.

Vi var innlosjerte på Møre Folehøgskule, og dagen rannn opp med tirande blå himmel over sunnmørsalpane og fjorden. Fin friluftsgudsteneste i amfiet i Ivar Aasen-tunet, med Anders Aschim som predikant, barnekor frå Hjørundfjorden, vakker salmesong – folket her kan syngje! I går kveld fin konsert med ei musikargruppe, nattkonsert med Billi Holliday-repertoar, på nynorsk, og opplesing ved festspeldiktaren; lange pratar i den gamle daglegstova på folkehøgskulen etterpå, med høgtidlege rektorportrett lansg veggene.

Tilbake til Oslo i kveld – og så avsluttar eg permisjonen med ferie på Sunnmøre; reiser med sykkel og sekk på nattbussen i morgon kveld. På plass i Oslo igjen for fullt den 1. august. Alt om Gud vil. På gjenblogg!

24
Jun
11

diversa: Nordvegen

Fyrst publisert i Dag og Tid, denne vika…

 

Eg er ein av uteljande mange fleire som har late TVen stå på nesten kontinuerleg dei siste dagane. Eg har reist, virtuelt, med Hurtigruta frå Bergen, og er i dag på veg rundt Nordkapp, ut på nordhavet, på veg mot Kirkenes. Kva er dette? Eit TV-program vi ikkje har sett maken til, fjernsynshistorie, rett og slett.

Forsynet har vilja at eg ikkje er i klosteret, men på ein studieperm og har lånt eit husvere ved kanten av Oslofjorden. Det er TV her, og eg kan nytte tida friare enn dei daglege klosterrutinane tillet. Faktisk sit eg i skrivande stund på ein kaikant, i ly for den friske brisen, men med båtar og sjø rett fram for nasen. Det er noko av løyndomen, trur eg. Eg har alltid likt båtar og kaier, oppvaksen ved kyst og fjord heime på Sunnmøre; ja – eg såg undervegs dei svaberga eg sprang rundt på som gutunge, dei sjøstykka eg rodde færingen på saman med andre gutfantar, holmane der vi for ut sommarnatta og dorga småsei og kroppung, fjellhamrane vi kleiv i og fjelltoppane eg har vore på, øyane eg stammar frå. Og så markene der eg var med i slåtten, no omgjorde til byggefelt med nyrike sunnmørshus, med løa langt inn på land, strittande opp som ein torso frå ei anna verd. Og altså kaiene. I timesvis kunne eg stå å sjå når lastebåtane kom. Det var fascinerannde med sjauen av lossing og lasting, med matrosar, båtsmenn og super-cargoar (dei som har ansvar for lasten og logistikken ombord) og kanskje ein skipper i det fjerne, med lukta av diesel frå kjølevatnet blanda med matos frå byssa. Som ei vitjing frå verda utanfor; ikkje den store verda utanriks, men nettopp frå den lange kysten. Båtane batt meg inn i den lange kjeden som heiter Norskekysten.

Du må vere kystglad og båtglad for å fatte dette programmet fullt ut. Nordmenn har dette i seg. Vesås seier, rett nok, at han har eit ”innlandshjarte”, men eigentleg veit også døler og opplendingar at dei bur i eit land med andletet vendt mot havet. Det er denne gleda over kyst og båt eg kjenner att hos alle som tek mot m/sNordnorge undervegs. Ein slags maritim og kontinuereleg 17.mai: Korps og kor og vinkande menneske med norske flagg i alle variantar, og  kjedekransa ordførarar og lokale kvardagsheltar. For ikkje å snakke om armadaen av småbåtar som eksorterer det store skipet langs leia, ut og inn av hamnene. Skjønt småbåtar; det friska faktisk opp å sjå ei snekke med Saab-diesel mellom alle dei rålekre high speed lystbåtane. Det norske kystfolket er ikkje fattigfolk, tenkjer eg, der eg sit. For meg blir det for mykje båtshow, både som kulturfenomen og som kamerafokus. Det blei for mykje for kapteinen og losen også, trur eg.

Noko magisk og nesten metafysisk er det også med det store skipet som kjem sigande majestetisk inn mot kaia, under musikk og jubel. Som var det sjølve havguden, Neptun, som let seg hylle. Skipet – meistringa av havet, sjølve kaoskrafta. Saman med den store forteljinga om det å kome frå ei stor reise – og dra vidare. Møte og avskil. Hurtigrute er høgtid.

Så kva er dette? Det er rett og slett Noreg, Nord-vegen. Sjølve leia frå sør til nord med tilstøytande land– det er det denne nasjonen e r. Det han blei då isen drog seg tilbake og kysten synte seg. Øygarden, skjergarden, vågane og buktene, og fjordane som fører havblodet i lange arteriar heilt inn hjartet av landet. Å stille opp og helse skipet der det glir nordover, det er, heilt konkret, ei nasjonal mønstring. Hurtigrute er nasjonsbyggjing. Alle som ser programmet, må også leggje merke til at dette landet er folkesett, ikkje ned-sentralisert, at det heile vegen er fullt på høgd som moderne lokalsamfunn.  Vi ser at her vert det skapt verdiar, det er ikkje eit kystmuseum vi siglar gjennom.

Sjølsagt er det eit romantisk program, det har ein draum i seg – og kvifor ikkje? Det høyrer med til livet, også samfunnslivet og kulturen. Heldigvis let ein sjøen, naturen og skipet sjølv sleppe til. Vi vert ikkje underhaldne og prata ihel. Vi slepp for mykje ”Norge rundt”-modus, med evig trekkspeling og budeier som slår kollbøtte. Takk.

Sjølvsagt kunne det vere grunn for å reise langs kysten med eit kritisk blikk og få fram alt som ikkje funkar, og kvifor. Men det får bli på sørtur.

23
Jun
11

carpe diem: jonsoknatt

Jons-vaka.  Jonsok. Ei magisk natt, ei heilag natt. Eg går ut (frå sommarhuset eg har lånt her på Larkollen), gjennom ein liten granskog, kjem ut der det opnar seg. Lette sommarskyer på smaragdhimlen, det skal ikkje vere midnattsol i sommarnatta her, det skal vere slik, eit nattgrønt ljos.  Alvedisen over åkrane som ligg der, flater av fred. Skogholta med noble eiker og ljose bjørker som flyt saman og gøymer seg  i si skuggeverd.

Det står ei bjørk i vegkanten like ved. Eg går bort og innunder, tett inntil. Legg kinnet mot den never-kvite stammen. Lenge. Hud mot hud.

Så kan du be – og gå heim. Heilage Johannes, Brudgomens ven, be for oss.

23
Jun
11

nota bene: tru og folkemeining

Fyrst publisert som kronikk i spalten Innsikt, Sunnmørsposten, sist laurdag…

 

Då eg vaks opp, var nesten hundre prosent av det norske folket medlemer av stats- og folkekyrkja. I dag nærmar det seg sytti prosent, med dei store byane i teten og som trendsetjarar. Som regel kjem resten av landet etter. Denne utviklinga ser ein alle stader i der kyrkjene har omfatta heile nasjonen, både på protestantisk og katolsk hald.

Prøver ein å finne ut om medlemene meiner seg å vere truande kristne eller ei, møter ein oftast på ein sterk ambivalens, noko tvetydig. Mange vil ikkje vedstå seg tradisjonell kristen tru slik kyrkja uttrykkjer henne i si trusvedkjenning  og dei deltek sjeldan  i hennar offentlege gudteneste  anna enn ved heilt spesielle høve. Samstundes høyrer ein ofte at folk vil rekne seg som like kristne som dei kyrkjeaktive. På éi og same tid hevdar ein sin rett til å vere med i kyrkja, og sin rett til å ta avstand frå viktige deler av det kyrkja lærer både om tru og livsførsel. Ein seier samstundes ja og nei.

Bak dette kan vi spore ei nokså utbreidd haldning: Kyrkja skal tilpasse seg folkemeininga og dei gjengse oppfatningane i samfunnet. Som eit omkved eller eit ekko høyrer vi stadig at ein ikkje kan basere seg på noko så ”gamalt” som kyrkja si lære, eller på ”gamle” bøker som Bibelen. ”Vi lever trass alt i 2011”, er eit vanleg argument. Med denne historielause tanken meiner ein å ha  avgjort alle saker som har med etikk og tru å gjere. Skulle ein tenkje slik på andre område, ville fundamentale historiske tekster, som t d Grunnlova, misse autoritet for kvart år som går, og innsikter uttrykte i filosofi, kunst og litteratur frå antikken og framover vil måtte ha mindre vekt enn dagens leiarartikkel i Sunnmørsposten. Som om ei sanning blir usann fordi ho er gamal.  Dette heng nok saman  med  eit dårleg og seigliva element i vår kultur.  Vi ser på historie og fortid som noko litt dumt og mindreverdig, folk før i tida kunne umogeleg vere så kloke og flinke som oss. Mellomalderen var ”mørk” og no ser vi alt klårt. Slike klisjéar lever i beste velgåande både  på folkemunne og i massemedia.

Men i større grad har tanken om at kyrkja skal tilpasse seg,  å gjere med det svekka medvitet om at ho er eit sjølvstendig samfunn med eit eige grunnlag for kva ho skal  stå for. Dei protestantiske statskyrkjene blei, slik den historiske utviklinga ville det, nasjonalkyrkjer og så å seie identiske med nasjonen. Religionen blei ein funksjon av staten; fyrst nokså autoritært forstått så lenge staten var verkeleg konfesjonell, kongen einveldig og den øvste autoriteten i kyrkja. I dag er dette utvatna, sjøl om Noreg framleis på papiret er ”evangelisk-luthersk” og kongen stadig er det formelle kyrkjelege overhovudet. No fungerer folkekyrkjene meir som eit serviceapparat, som ein del av den altomfattande omsorgsstaten. Ikkje sjeldan kan ein høyre dette framført som eit seriøst argument: I ei statskyrkje må staten bestemme, og kyrkja har plikt til å bekrefte dei generelle målsetjingane til statsstyret. Noko av det særeigne med den norske kyrkjepolitikken er at ein har valt å ikkje avvikle statskyrkjeordninga; tvert om har ein medvite halde fast på ordninga – for dess sterkare å kunne tilpasse kyrkja til statens og storsamfunnets formål. Ein har eit uttatla og eksplisitt ynskje om å kontrollere kyrkja og eit behov for bruke henne til å stadfeste og legitimere regimet og dets politikk.

Slagordet for dette er ”ei open og inkluderande folkekyrkje”, ei formulering som etterkvart har fått karakter av ei alternativ trusvedkjenning. Kyrkja skal ikkje stille krav til kva hennar medlemer skal tru og meine, alle skal kunne vere med, uansett. Ideen om at eitt trussamfunn  skal omslutte alle i eit pluralistisk samfunn, er, etter mitt syn, både sjølsmotseiande og utdatert, ikkje minst sett i eit større, internasjonalt perspektiv. Ein vil ha ei kyrkje som ikkje lenger skal kunne ha aktiv innflyting utfrå sitt eige trus- og verdigrunnlag, men kunne anvendast som stemningsskapar, som garant for ein slags vag og uforpliktande einskap i det pluralistiske mylderet. Også til pluralismen og det fleirkulturelle stiller ein seg ambivalent. Mangfald er bra – så lenge vi ikkje treng å la oss utfordre av det.

Det er kanskje på tide å spørje for alvor å setje spørjeteikn ved desse haldningane i høve til kyrkja. Kva er det som gjer at  breie lag av opinionen ikkje syner respekt for at ei kyrkje fyrst og fremst er eit trussamfunn? Skal det i det heile vere tale om ei kyrkje, burde det vel ikkje vere merkeleg at ein rekna med at Gud har ein viss autoritet, at ho reknar med ei overnaturleg openberring, tilgjengeleg i dei heilage skriftene, i trusvedkjenningane, i liturgiske og poetiske tekster?  Heilt frå si fyrste tid har kyrkja vore eit verkeleg samfunn med  ei lære og eit etos, med ei felles gudsteneste, sentra kring nattverdfeiringa, med opplæring, dåp og trusvedkjenning som inngangsport, med eit diakonalt og sosialt ansvar for sine medlemer, med ein intellektuell kultur og etterkvart med skular og høgskular, med ein kunstnarisk arv innan song og musikk, billetkunst, arkitektur og  handverk, med rettslege og institusjonelle former.

Aller mest undrar det meg at dei som har leiaransvar i den norske stats- og folkekyrkja, ikkje har større respekt for seg sjølve. Korleis kan ein la seg by å bli disiplinert av ei sekulær statsmakt på område etter område, år etter år? Alle levande institusjonar og fellesskapar har ein viss byrgskap og eit visst medvit på eigne vegner. Det undrar meg vel også at media, ikkje minst dei regionale avisene, ikkje synest å ha særleg forståing for at ei kyrkje er noko anna enn eit folkeparti og ein statsfunkjson.

Kyrkja har alltid vore mest kulturfaktor når ho har levd ut sitt eige liv, i tru og tilbeding, i undervising, misjon og samfunnsansvar. I det lange løp vil ei utvatna kyrkje ikkje vere til noko gagn, korkje for tida eller for æva.  Ved nøyare ettertanke vil truleg fleire innsjå  at det er dette som er ”common sense” og sunt bondevett.

 




kategoriar