Arkiv for mars 2009

31
Mar
09

carpe diem: Tønsberg…

Go» morn! Vaknar opp i Tønsberg i dag, hos familien Hareide. Hadde foredrag på Tønsberk kirkeakademi/Katolsk Forum (samarbeid) om ekumenikk i går. Fekk litt motbør i samtalen, men det høyrer med… Så preikebroren er på farta dennne våren. No: toget til Oslo. På gjenblogg!

30
Mar
09

homiletica: 5. sund. i Faste, St Dominikus krk, Joh 12, 20-33

Brør og systre!

Den stille vika og påskehøgtida nærmar seg. Vi står ved inngangen til Via Dolorosa, snart kjem han gåande… Kristus, han som skal lide og døy, han som skal bli eit sonoffer for oss og for verda. Snart skal vi feire det som knapt og og samafatta står i vårt Credo: ”Crucifixus etiam pro nobis” (han blei krossfest for oss”). Pro nobis. Han gir livet sitt for vår skuld.

Her er vi ved hjartet i den kristne trua: Jesu Kristi evige soningsoffer. Paulus samafattar bodskapen sin og seier: ”Eg vil ikkje vita av noko anna hjå dykk enn Jesus Kristus og han krossfest” (1 Kor 2,2). Og kor tydeleg er det ikkje i evangelia; det er pasjonshistoria som opptek det meste av plassen; alt leier fram mot dei siste dagane i Jerusalem.

Og det er dette som er den messianske løyndomen, det messianske mysteriet: at han skulle overgjevast i syndarhender, i framande hender, som ein forkasta; at han skulle gje livet sitt som løysepenge, at han skulle utrenne sitt blod ”for oss og for de mange til syndenes forlatelse”, slik det står i dei evkaristiske forvandlingsorda. For i den siste nattverden, den første messa, tyda han sitt liv og sin død nettopp slik: som eit offerliv, ein offerdød.

Her ser vi det djupaste og inste i Jesu identitet:
”Sanneleg, våre sjukdomar tok han på seg, og våre pinsler bar han. …Han vart såra for våre brot og sundbroten for våre synder. Straffa låg på han, så vi skulle ha fred, og ved hans sår har vi fått lækjedom” (Jes 53, 4-5).

Særleg evangelisten Johannes ser Jesu liv i dette ljoset; hans evangelium er ikkje berre ”beskrivande”, det er tolkande, det er teologisk. Jesu liv og død handlar om kveitekornet som må falle i jorda og døy. Det handlar om Jesu sterke sjølvmedvit som offerprest, som offerlam. Som vi høyrde: ”Nå er timen kommet, da Menneskesønnen skal opphøyes i sin herlighet” – og då er det ikkje berre oppstoda og påskedagen Johannes talar om, men nettopp om opphøginga på krosstreeet. ”Forbanna er kvar den som heng på eit tre”, står det i lova; men nettopp der blir Jesus herleggjord, der herleggjer han Faderen som har sendt han; nettopp der er det han ropar ut: ”Det er fullført”, Consummatum est! Alt er ’konsummert’, alt er oppslukt, alt det vonde, alt det bitre. Som det stod i den andre lesnaden: ”Da han hadde nådd fullendelsen, ble han opphav til evig frelse for enhver som gir seg inn under ham” (Hebr 5,9).

Kvifor er det så mange som stiller seg uforståande til dette, også mange truande; at Gud skulle fordre eit offer, at vi treng forsoning? Kanskje er det slik at den som ikkje opplever seg som syndar, treng inga forsoning? Eller at den som trur at døden berre innber å bli borte, ikkje har behov for ein frelsar på den andre sida av grensa og på yttarste dagen? Kanskje er det mange som ikkje lenger reknar med at det finst ein ”mørkets fyrste” og demoniske makter i verda, dei som Herren overvann då han ”synte seg som sigerherre over dei på krossen” (Gal 2,15), eller som Jesus sa: ”Nå felles dommen over denne verden, nå skal mørkets fyrste støtes ut”?

Kanskje trur mange at alt berre dreiar seg om moral og psykologi – og kva skal vi då med ein forløysar? ”Syndarar på papiret”, folk som syns at dei eigentleg er bra nok, treng ikkje at Jesus går Via Dolorosa for dei. Men verkelege syndarar, menneske av kjøt og blod, menneske med ei historie, menneske som vedstår seg si historie – dei treng ein som ber for dei hos Faderen, med naglemerkte hender, med kjærleikens stigmata!

Brør og systre:
Å vere prest, er å feire Jesus evige offer saman med Guds folk i den heilage messa. Det er å halde fram hostien over kalken og seie: ”Sjå Guds Lam, sjå han som tek bort verdsens synder!” Og der eg står, seier eg stille ved meg sjølv:

Hill deg, Frelser og Forsoner!/Verden deg med torner kroner!//Du det ser, jeg har i sinne/rosenkrans om kors å vinde./Gi meg dertil mot og hell!

28
Mar
09

officium: Laurdag, 4. vike i Faste, 4 Mos 20,1-13; 21, 1-9 (matutin)

”Dette var Meriba-kjelda, der israelittane tretta med Herren…”(20,13)

Minnet om Meriba er er gått inn i Israels historiske medvit: Den misnøgde tretta med Gud – ikkje det fortvila ropet, den pågåande trua. Misnøyen med Gud signaliserer ein djup reservasjon; den halvhjarta trua, den grunnleggjande skepsisen.

Ved den fyrste morgonbøna i klosteret syng vi denne stendige anamnesen, påminninga, om det trettekjære og sure mennesket si utfordring av Gud; når kantoren syng invitatoriesalmen, oppmodinga til lovsong: ”Å ville de høyra på han i dag! Gjer ikkje hjarto dykkar harde, som ved Meriba…” (Sal 95, 7-8).

Det mennesket som rugar på si misnøye, stengjer seg både for nesten sin og Skaparen sin. Til slutt kan det ikkje opnast meir. Då døyr både kjærleiken og lovsongen.

28
Mar
09

nota bene: Liberalismar

fyrst publisert i  spalten «Signert» i Klassekampen, i dag…

Finanskrisa er eit stadig meir øyredøvande faktum. Ikkje minst venstreorienterte kommentatorar  held fram at  krisa også er ideologisk; det handlar om samanbrotet av den lenge lovpriste marknadsliberalismen og ein knekk for den globale kapitalismens sigerstog.  Eg er samd.

Men eg synest kriseinnsikten er for smal. Liberalisme er eit mangslunge fenomen og sjølv om vi ikkje kan snakke om eit gjennomført tankesystem, er der samanhengar og affinitetar mellom dei ulike liberalismane. Venstresida vil setje grenser for den liberale marknaden, men køyrer samtidig vidare – og stadig sterkare – på sporet åt den kulturelle og etiske liberalismen. Ein viser ingen vilje til å spørje om det kanskje ikkje finst slektskap mellom den grassate marknadsøkonomien og den ekstreme moralske individualismen som også pregar samfunnet vårt.

Det kan ikkje nektast at veldig mykje av den liberale retorikken rettar seg mot etiske tradisjonar som på ulike måtar legg band på individet. Det syner seg særleg i seksual- og familietikken og i spørsmålet om utdanning og oppseding. Men også i spørsmål om liv og død, om synet på kva mennesket er – som i debattane om abort, dødshjelp, genteknologi og kunstig ”befruktning”. Fordi ein veit at dei historiske religionane er kritiske til desse sidene ved den liberale utopien, blussar det også opp kontroversar om kva plass religionane skal ha i samfunnet. Desse metakontroversane er for tida den overlegent mest markerte og høglydde tematikken i samfunnsdebatten i det heile.

Noko som syner at det nettopp er liberalismen som er den heite poteten i dag. Retten til å ytre seg er sett i fokus, men under det sterke engasjementet for ytringsfridom, ligg insisteringa på å kunne kritisere og frigjere seg frå ein del tradisjonelle verdiar. Det er retten til å utfordre og nedkjempe desse, som utgjer ”trøkket” og lidenskapen i debatten. Temperamentet, inntil raseri, i forsvaret for ”dei liberale verdiane” syner ein stigande angst nettopp for at frigjeringa frå den tradisjonelle etikken skal bli stagga.

Det ville vere bra både for blodtrykket, for den offentlege samtalen og for samfunnsutviklinga om ein roa med og prøvde å puste litt djupare. Kvifor er ein så lite viljug til å sjå nærare på kva den konskevente etiske individualismen gjer med oss? Kvifor ser ikkje venstresida at også høgresida ivrar for den slags liberalisme? ”I liberalistisk tradisjon er det vanlig å ta utgangspunkt i at man bør kunne gjøre hva en vil så lenge dette ikke skader andre”, uttalar FrP-tenkjaren Ole Vanebo i ein blogg eg las nyleg. Sant å seie, synes eg oftast at argumentasjonen i etisk tenkjing på venstresida ikkje skil seg serleg mykje frå dette. Kvifor ikkje våge å tenkje meir som debattanten Erik Sårheim i eit innlegg i Dagsavisa (5.mars ), når han argumenterer for ”behovet av en meningsbærende horisont i menneskers liv”? Då kjem ein ikkje utanom spørsmål det ikkje er plass til i Vanebos liberalistiske tommelfinger-regel. Spørsmål om menneskesyn, om kva som er grunnlaget for den menneskelege moralen, om viljefridom og autoritet, om korleis ein skal takle verdikollisjonar mellom storsamfunnet og motkulturane.

Det er grunn til å lure på kvifor venstresida, særleg i SV-utgåva, profilerer seg og intensiverer seg stadig meir nettopp på individmoral og familie- og samlivsmoral? Dette har vel alltid vore med i den radikale porteføljen, men det har vore eit markert skifte frå økonomi, utanrikspolitikk og fredsengasjement til kultur- og livssynsaker. Er det humanetikarane i partiet som har teke styringa? Er SV-miljøa i ferd med å bli meir liberale enn sosialistiske?

Den liberalistiske sjølvrealiseringa – vere seg den politiske fargen er raud, grøn eller blå – er nihilistisk og destruktiv både i høve til samfunnet, til naturen og den økologiske balansen og til den menneskelege personen sjølv. Dyrt er det med.

Krisa kjem også for denne liberalismen. Toget nærmar seg, det susar alt i skinnegangen.

27
Mar
09

carpe diem: Shakespeare på Marienlyst!

«Two households, both alike in dignity, In fair Verona, where we lay our scene, From ancient grudge break to new mutiny…» Eg sit i aulaen på Marienlyst skule i Oslo og høyrer ein 15-åring framføre Prologen til «Romeo og Julie»; med stort alvor og ekspressiv, engelsk diksjon… Salen er full av fjortisar og lærarar som fylgjer spent med. Det er Shakespeare-førestelling, iscenesett av ein god ven av meg, Eirik Sukke, som er lærar her. Han er ein musisk fyr – og har laga ein liten musical på alle tiders romanse; om dei to unge elskande – i utdrag, sjølsagt…

Det er den eine tiandeklassen som har ansavar for alt; sceneoppsett, scenearbeid, sminking, kostymar og framføring! Alt er modernisert og forenkla; musikken er pop-rock, klesdraktene er saggete og heilt Oslo Vest pr. i dag. Og dei unge skodespelarane har akkurat den blandinga av adolescence – pur ung overgangsalder – og gryande talent og speleglede som skal til. Skodespel- og songteknikken er ikkje perfekt, dei gyldne augneblinkane kjem som flash undervegs; men nettopp det gjer at det sårbare blir tydeleg. Vaksne folk, vaksne kunstnarar og skodespelarar blir fort for flinke. Desse ungdomane treng litt meir tryggleik for å kunne «levere» stoffet, men dei «har» det. Dei vaksne og rutinerte er gode på å levere – enten dei «har » noko eller ikkje. Proft, kjapt – og kaldt.

Dersom nokon av desse blodferske tenåringane går til teatret – måtte dei då alltid ta vare på fjortis-sjela si! Og eg hadde nær sag: fjortis-kroppen! Måtte det ta vare på si tynne hud og sine vaklete bein! Og sine opne hjarte! Og sitt mot til å utlevere seg! Tenk på alle kompisane i salen som legg merke til alt, og så vågar dei likevel å synge og danse og ta store og vakre ord i sin munn!

Det skjer altså nydelege ting: Lærarar som gir alt, som Sukke; og ungdomsskuleelevar som gir alt, på Shakespeare-engelsk! Gratulerer! Bliss be upon you!

26
Mar
09

officium: Torsdag, 4. Vike i Faste, 4. Mos 13, 17-33 (matutin)

”Vi vil dra opp og vinne landet. Vi skal nok få det i vår makt”

Sa Kaleb, ein av speidarane som Moses sende ut for å  ta det lova landet i nærare augesyn. Det står om Kaleb at det var ”ein anna ånd i han” enn i dei andre;for dei vart redde då dei såg kor store og sterke byane og mennene i desse landområda var. Kaleb såg det mogelege, dei andre såg det umogelege.

Å mangle sjølvkjensle, er ikkje å vere audmjuk. Reservasjonar, skepsis og pessimisme er ikkje ”realisme”, men måtar å sikre seg på.

Sterk er ikkje den som aldri er redd, men den som overvinn si redsle.

24
Mar
09

officium: Tysdag, 4. Vike i Faste, 3 Mos 19 (matutin)

”Når de haustar inn grøda i landet, skal du ikkje skjera kornet heilt ut til åkerkanten, og dei aksa som ligg attt etter skurden, skal du ikkje plukka opp” (v 9).

Kvifor? Fordi noko skulle ”vere att ”til dei fattige og innflyttarane” (v 10). Av same grunn skal ikkje alle druene i vingarden sankast inn. Og bak denne retten åt dei fattige og framande står han som eig både åkeren og vingarden og seier: ”Eg er Herren dykkar Gud”.

Sjølve krona av det som gror, kornet og druene, det som blir dei evkaristiske elementa, brødet og vinen – det skal delast, til ei påminning om han som opnar si hand ”og mettar alt som lever med det som godt er”(Sal 145, 16).

Gud vaktar åkerkantane og ser etter drueklasane; han set foten ned for det kjipe og grådige mennesket som meiner seg å ha rett på alt det har streva for. Fordi det ikkje skjønar at utan Gud, ville strevet vere fruktlaust.

Stel gjer du ikkje fyrst og fremst når du forbryt deg mot borgarlege petimeterdygder; det gjer du når du tek livsgrunnlaget frå den fattige.




kategoriar