Arkiv for mai 2009

31
Mai
09

carpe diem: Bloggpause til torsdag…

God Pinse! Eg drar no litt avsides (Valdres) for å mure meg inne i ei hytte og jobbe med studiar og skriving. I fjelllet er det nok ingen mnett-tilgang, så alle blogglesarar må vente. Mest sannsynleg er eg tilbake seinast fredag. Sekken er pakka og bussen går snart….

31
Mai
09

bokmelding: Cupidos jubileumsskrift, meldt for Morgenbladet

denne bokmeldinga skreiv eg etter oppdrag frå Morgonbladet; fyrst publisert i MB fredag 28/5-09…

Eg må innrømme at eg nettopp har pressa meg til å lese gjennom det erotiske tidsskriftet Cupidos jubileumsnummer. Det var eit pæs, for det dreiar seg sjølsagt om pornografi, uansett kor lekkert og seriøst utgjevarane ynskjer å presentere det. Eg har full forståing for at folk som likar slike tekstar, vil finne mine meiningar urettferdige som bokmelding. Så kom gjerne med ein alternativ resensjon og la det eg skriv, stå som mine heilt subjektive oppfatningar.

Og eg oppfattar dette heftet og heile sjangeren som andpusten raddisporno. Eller som orda fall frå ein eg viste boka til: ”SV-sex!”
Her finst det meste: Tradd heterosex, litt for lesber og homsar, gruppesex og blandingssex, sadomachosisme med spanskrøyr og børstar, overgrep på fjortisar i gymgaredroben m.m. Ille nok, men tanken er at det er moralsk akseptabelt som estetiske smaksprøver for eit kultivert publikum. Den danna og beherska lesaren kan nyte ubeherska sex utan skruplar.  Han vil gjerne bli kåt, men syns det er triveleg å kombinere det  med ei meir estetisk tilskodarrolle. Tekstens ”vidunderlige potensial også for sekseull tenning” dukkar kanskje opp ”først ved andre gangs lesning” i fylgje  intervju med pionérredaktøren (s 4).  Ei historie med grovt overgrep av ei kvinne, utført av firmaets ”ledergruppe”, blir heilt Ok gjennom den intellektualiserande introdukjsonsteksten: ”I bunnen av det hele ligger hovedpersonens vilje til å gi fra seg all kontroll, og samtidig være den som bestemmer alt. Dermed blir ikke dette en historie om et overgrep, men en drivende god beskrivelse av lykke, både fysisk og mentalt” (s 49). Vips!

Cupidos mjukporno for middelklassen presenterer sexlitteratur som noko greitt og tilbakelent, som hedonisme for skjønnånder. Sex som gastronomi.  Vi har klubbar for lutefisk, for østers, for smalahovud, for whisky og for fine vinar. Kjennarane nyt ikkje berre produkta, men sjølve kunsten å nyte.  Skal tru om ikkje den menneskelege evna til nyting har ein av sine verste fiendar i den gastronomiske forfininga og spesialiseringa? Kor gode kan godsaker bli? Kor teknisk perfekte CD-ar og høytalaranlegg kan vi tole? Kor elegant kan elegansen bli? Kor mykje kan sensualiteten stimulerast før vi byrjar å smuggjespe?  Etter min Cupido-lektyre kan eg berre seie: ”Less is more!” Asketisk avgrensing er bra, ikkje berre for dygdene, men også for sensualiteten.  Kanskje vill gastronomar og hedonistar av alle slag vere samde i at eit visst avhald inngår i nytingskunsten. Eg meiner det tippar nettopp når nytinga blir ein kunstart, noko utsøkt, noko søkt.

Men røpar eg ikkje her berre den munke-puritanismen som Cupido vil gå til felts mot? Nei. Det er ikkje opplagt at det å vere kysk fører til forakt for kroppen og frykt for sensualiteten. Det erotiske og det etiske har blitt sett som motsetningar både av moralistane og av antimoralistane. Mennnesket er eit erotisk vesen, eit lengtande vesen. Det vi lengtar etter, er ikkje abstraksjonar. Kroppen lar oss ta  i mot alt som er godt som noko verkeleg. Mennesket er kropp og må elske kroppsleg. Ekteskapet er eit sakrament, fullbyrda i den seksuelle og kroppslege akta. Er mennesket skapt i Guds bilete, må det vere noko sensuelt ved Gud også: At han elskar, at han lengtar, at han er sjalu, at han trår etter oss, at han saknar og syrgjer.  Gud lar seg inkarnere, ”ikjøte”, sakramenta er materielle og guddomlege på same tid, ikonane er kroppslege avbildingar og manifestasjonar av åndelege røyndomar. Ortodoks teologi har alltid fasthalde det positive ved det kroppslege og materielle og avvist manikeisme og dualisme.

Det er ei gjengs oppfatning at det er kyrkja og kristendomen med sitt asketiske ideal som har skapt fiendskap mot kropp, sex og sensualitet. Men det rare er at nettopp libertinismen kan slå over i avsky for det kroppslege. Kvifor er sadisme og innslag av vald seksuelt pirrande?  Oppgjeret med kristen og religiøs praksis har vilja gje tilbake eigenverdien åt det sanslege og naturlege. Men kva hender når mennesket og røyndomen blir berre ”natur”? Cupido-festskriftet siterer Marquis de Sades hedonistiske opprop frå ei av bøkene hans: ”Nytelsesmennesker i alle aldre og av alle kjønn! Det er kun dere jeg tilegner dette verket. La dere nære av bokens prinsipper, for de vil fremelske deres lidenskaper, og disse lidenskaper…er ikke annet enn nettopp de samme midler som naturen benytter for å få mennesket til å nå frem til de anskuelser som naturen selv har på det. Ikke lytt til noe annet enn disse deilige lidenskaper” (s 7).

Når ”det naturlege” blir lausrive frå dygdene, er vegen kort til menneskeleg rovdrift både på seg sjølv og andre. Her er de Sade sjølvsagt heilt usamd og Cupido siterer han igjen, sannsynlegvis med samtykke: ”Formelen for historien er enkel: Det finnes ingen Gud, dyd leder til ulykkelighet, og laster førrer til glede og triumfer” (s 77). Men er mennesket så eindimensjonalt som dette? Er det ikkje heller slik at den sanselege nytinga har ei uro i seg, noko som søkjer ut over sansinga? Eller som nettopp gjev sansinga intensitet som ei menneskeleg oppleving? Har ikkje moderne psykologi kritisert det einsidige synet på driftene som den djupaste, menneskelege drivkrafta?  Er det ikkje eigentleg lengten etter fullstendig fellesskap, forståing og aksept som er det inste i oss? Det kroppslege er ein del av dette, men er ikkje alt. Pornografi, også den mjuke varianten, er seksualitet med humanistisk underskot.

Det er nettopp det grenseoverskridande, fordjupande og utvidande ved erotikken som kjem til kort i Cupido. Samanlikn med eit erotisk dikt som Høgsongen: ”Eg er ein mur, og mine bryst er som tårn. I augo hans har eg vorte lik ein som finn fred” (8, 10).  Den erotiske kjærleiken er ikkje berre eit poetisk tema par excellence, erotikken er i seg sjølv poetisk lada; han er eit teikn og ikkje berre rå smatting. Flørten og den frivole humoren har sin plass, mennesket kan ikkje vere ha-stemt heile tida, men det erotiske kan vere like sterkt når det berre røpar seg i forteljinga utan å bli klint opp i trynet på lesaren heile tida. Ein klassikar som Decameronen er lystigare både som litteratur og som er erotikk, etter min smak.

Alt i alt spør eg meg om eit prosjekt som Cupido eigentleg handlar om erotikk i seg sjølv. For meg framstår det meir som eit ideologisk manifest og som eit julenummer for den seksuelle frigjeringa. Difor verkar det også litt forsinka, som eit programskrft for grånande livsnytarar. Kor sensasjonelt er det med endå meir sex i eit samfunn som liknar stadig meir på eit slags permanent russefeiring? Det sentrale idékapitlet i skriftet plasserer pornografien og dei obskøne tekstane nettopp som modernitetens ”demrende håp om en ny tid etter middelalderens prestestyrte mørke” (s. 71), som ”hovedsaklig antigeistlig” og som særleg retta mot ”moralelementene i den katolske kirken” (s 71).

Det er stadig dette det dreiar seg om, og det får vere opp til lesarane å vurdere i  kor stor grad seksuelle restriksjonar er ein trussel no for tida.  Alt for omstendeleg sexlitteratur verkar meir trivialiserande enn stimulerande, trur eg. Det er kanskje ikkje tilfeldig at ein innimellom dei dristige tekstane og heftige illustrasjonane finn små, greie statistikkar som opplyser oss om prosentsatsen av analsex, flexisex og ”slikk og sug”.

Erotisk kveik er menneskeleg og nødvending. Men dersom eg vil ha seksuell tenning, droppar eg Cupido og tek heller ein tur i Bogstadveien.


31
Mai
09

homiletica: Pinsedag -09; St Dominikus krk, Joh 15,26-27; 16,12-15

PINSEDAG, 31/5-09, ST DOMINIKUS KRK, 15,26-27; 16,12-15

Brør og systre! Vi feirar pinse – som er femti dagar etter; etter Påske! Pinse, det er fullbyringa av Påska. Kristus overvann synda og døden så han kunne utrenne sin livgjevande Ande over alt kjøt og fornye vårt liv, fornye heile skaparverket.

For det er det pinse handlar om.  Den Heilage Ande må ikkje lausrivast frå den store samanhengen. Det dreiar seg ikkje om ei frittsvevande kraft; det dreiar seg om Den Treeinige Gud, han som er Fader, Son og Ande! Vi trur på Anden; ”Dominum et vificantem…qui cum Patre et Filio simul adoratur et conglorificatur”; Han som er ”Herre og livgiver… som med Faderen og Sønnen tilbes og forherliges”! (Nicenum)!

Difor kan også Andens verk berre forståast saman heile Guds verk, saman med det som Faderen og Sonen gjer! Anden er med i skaparverket: ”Guds Ande sveiv over vatnet”, står det i Genesis (1 Mos 1,2). Og Gud bles sin livsande inn i mennesktets nase så det kom livsande i det.  Og Anden er med i frelsesverket: Profeten Esekiel ser i si syn korleis dei daude beina i dalen får livsande i seg, og reiser seg opp:”Tal profetisk over desse beina og sei til dei: ’De turre bein, høyr Herrens ord!…Sjå, eg let det koma livsande i dykk så de livnar opp att!” (Esek 37, 4f).

Jesus seier i det same evangelie-kapitlet som vi har lese frå i dag,  at fornyinga av mennesket skjer ved bota, som også er Andens verk: ”Når han kjem – Sanningsanden – skal han gjere det klårt for verda kva synd er, kva rett er og kva dom er”! Å motta Guds Ande, er ikkje berre søte kjensler og kraftopplevingar; det er også oppgjer, anger, oppreising, forsoning med Gud og menneske.

Når så mennesket blir fornya, blir heile skaparverket fornya, for skapningen sukkkar og lengtar som i fødeslsrier etter Guds borns forløysing, står det i Romabrevet (8,22).

Bør og systre! Alt som er, treng Guds Ande! Mennesket og den synlege naturen, er materie. Materien og det kroppslege er skapt av Gud og alt han har skapt er godt. Gud blei kjøt og blod i Kristus, han let seg inkarnere; materien og kroppen er noko godt, men det treng Guds livgjevande Ande. Kropp og ånd høyrer saman. Vi skal verken vere materialistar eller spiritualistar. Vi skal vere heile menneske!  I vår kultur har vi langt på veg fornekta eller fortrengt den åndelege dimensjonen. Men utan Guds Ande flatar alt ut, misser si djupne, sin styrke, sin glans og si meining.

Difor skal pinsefesten vere kyrkja sitt rop etter Guds fornyande Ande, utrent over alt som er; ein stor epiklese, ei stor påkalling: Veni, Sancte Spiritus! Når presten i nattverdens liturgi bed, med utstrekte hender,om at Guds Ande skal stige ned over dei evkaristiske gåvene på altaret, skal vi alle be med; be om at vårt liv og alt liv, skal bli fornya: kropp og sjel, arbeid og liv, samfunnet og kulturen. Be om at Gud fornyar i deg den livsande han pusta inn i deg då han skapte deg, at han fornyar dei karismene, dei nådegåvene, du fekk i dåpen og i ferminga! Be om at Guds Ande må gjennomntrengje kyrkja frå topp til tå, at han må bli utrent over alle turre bein, over alt visna åndeleg liv.. Be til Gud og sei: ”Du sender ut din Ande, og liv vert skapt, heile jordflata nyar du opp att” (Sal 104,30).

Men kanskje tek det nettopp til med vår bot, med at vi opnar oss for Gud og lar han reinse ut alt det som er dødt og forgjengeleg i oss. Då kan eg be for meg sjølv, for kyrkja – og for den verda og det samfunnet eg lever i, med Pinseskvensens gamle ord:

” Avtvett urenhetens spor/kveg med dugg den tørre jord/rens og hel de syke sår.// Bøy alt som er stivnet til/smelt det frosne ved din ild/led du den som veiløs går!”

31
Mai
09

nota bene: Religionsdebatten: Om «dei andre»

fyrst publisert i Signert-spalten, Klassekampen, laurdag 29/5…

Debatten om religion og samfunn er ikkje fyrst og fremst ein debatt mellom truande og ikkje-truande. Der handlar i høg grad om ei intern meiningsbrytng i det sekulære samfunnet.  Fordi ein er blitt teken på senga av religionen som ny, offentleg aktør. Brått må ein takle probemstillingar som lenge var rekna for uaktuelle.

Kjensla av å vere overraska og truga skaper ein viss panikk. Då oppstår det haldningar som heile tida vekslar mellom aggresjon og nølande storsinn. Det er ikkje lett å vere for pluralisme og samstundes motstandar av  nettopp dei fenomena som utgjer det nye mangfaldet. Skal ein vere tolerant mot dei intolerante? Religionen blir sett på som intolerant fordi han ikkje lenger nøyer seg med å vere ein kulturell fargeklatt for privatlivet, men forpliktar mennesket på alle livsområde. Dei som sel inngangsbillettane i det fleirkulturelle samfunnet, ynskjer å ha monopol på det som er rasjonelt, universelt og offentleg representativt.  Berre dei mest ekstreme ynskjer å fordrive religionen, men mange syns det er opplagt at han skal vere kontrollert av dei sekulære.

Eitt av premissa for denne tenkjemåten er at sekularitet er det same som nøytralitet. Det kan verke som denne parolen er i ferd med å bli gjenomskoda. Vantru er sjølvsagt ikkje meir nøytralt enn tru. Det sandre premisset er seigare: At religionen eigentleg er eit vonde som vi i verste fall må leve med. Kronikkørar, redaktørar, journalistar, bloggarar og deltakarar på offentlege debattmøte vidarefører nokså unisont den tradisjonelle, vestlege religionskritikken med einsidig og svartmåla framstilling av religionen som ”mørk”, fordummande, krigshissande og konfliktskapande. Ein ser suverent bortfrå kor omfattande og kompleks religionen er, både aktuelt og historisk. Samstundes ser ein bort frå alt det massivt negative  i sekulære og ateistiske ideologiar, epokar og regime. Dette kan ein gjere utan å svare for seg fordi ein  kjenner sitt publikum og kan rekne med bifall både frå eliten og frå dei populistiske miljøa.

Ein del av problemet er naturlegvis at det norske, offentlege rommet er så lite. Kvifor verkar  dei store riksavisene og distriktsavsene så klona i spørsmål som har med religion og kyrkjepolitikk å gjere? Når ein les leiarartiklar og redaksjonelle kommentarar i desse blada, må ein bli slått av den fullstendige mangelen på forståing for tradisjonelle, religiøse synsmåtar. Alt er svart-kvitt og ein tek for gitt at skal religionen unnast eit offentleg liv, må han totalt tilpassast dei kulturliberale majoritetsverdiane. Teologisk sett, må desse redaksjonane vere noko av det mest usofistikerte og forenkla ein kan tenkje seg.

Det er bra og uunngåeleg at religion og tru blir diskutert og kommentert. Men det kan ikkje lenger vere eit internt ordskifte mellom dei som eigentleg ikkje identifiserer seg med religionen – og det gjeld svært mange av dei som har offentleg makt og innflyting i Noreg. Dei kan ikkje lenger oppføre seg som om dei ”eig” både debatten og samfunnet. Dei må gjerne vere kritiske, men må finne seg i å opptre på same golvet som dei truande.  Kvifor er det, å sjå til,  så få aktivt religiøse blant dei som redigerer aviser og debattsider eller har ansvaret for i TV- og radiodiskusjonar?  Kva med litt integrereing der i garden?

Ein religionsdebatt der herrefolket drøftar seg i mellom kor nådige dei skal vere med dei arme eller skumle  truande, er ikkje konstruktiv. Korkje fiendtleg avvising eller snille, ”gode råd” er det som trengs. Det vi treng, er likeverdige og nyanserte versjonar av både tru og ikkje-tru.

Å diskutere  tru som noko som berre gjeld ”dei andre”, er i dag ikkje berre nedlatande, men også ute av takt med realitetane.

30
Mai
09

officium: Laurdag, 7. vike i Påsketida, 3 Joh (matutin)

”..kor trufast du er mot sannninga; den lever du i” (v 3)

Kvifor har dette korte brevet fått kanonisk status og er teke med i Det nye testamentet? Fordi det er skrive av ein apostel, sjølvsagt, men også fordi det innheld ei påminning om noko som høyrer saman i den apostoliske trua:

Vi skal halde fast ved sjølve trussanninga, vedkjenninga til Jesus Kristus. Dette kan vi berre gjere om vi lever eit liv i kjærleik, i samsvar med ”det gode” (v 11). Og dersom vi forblir i fellesskapen med apostlane. Ditotrefes var ein skismatikar; han ville ikkje ha noko med Johannes og hans medarbeidarar å gjere (v 9).

Sanning og einskap høyrer òg i hop.

29
Mai
09

officium: Fredag, 7. vike i Påsketida, 2 Joh (matutin)

”Den som ikkje held seg til Kristi lære, men går ut over den, har ikkje samfunn med Gud” (v 9).

Det synest å vere to tendensar som Johannes imøtegår med breva sine: Manglande innbyrdes kjærleik i kyrkja – og fornekting av anten Jesu fulle guddom eller av hans fulle menneskenatur. Apostelen held saman det som i vår mentalitet er blitt motstykke: Rett liv og rett tru.

Hjå Jesus finn vi begge spørsmåla: ”Kven seier folk at Menneskesonen er?” (Matt 16,13). ”Simon Johannesson, elskar du meg?” (Joh 21,16).

Både tru og kjærleik tèl for Gud.

28
Mai
09

officium: Onsdag, 7. vike i Påsketida, 1 Joh 5, 1-12 (matutin)

”Kven er det som sigrar over verda, utan den som trur at Jesus er Guds Son?”

Verda er skapt av Gud og elska av Gud. Men ein mot-fyrste har etablert seg der: Fyrsten over denne verda, Guds fiende. Difor er verda også ein plass for motstand mot Gud.  Denne motstanden er ikkje berre ein ytre fiende, noko utanfor oss; det ein mentalitet som vi alle kan falle for: ”Alt her i verda, sanseleg lyst, augnelyst og hovmot fordi ein er rik, det er ikkje av Faderen, men av verda” (2, 16).

Å vere ”av Faderen” er det mennesket er kalla til, og det skulle verkeleggjerast i livet åt den truande. Berre ei levande vedkjenning av Jesus som Guds Son kan hindre oss frå å bli bytte for motkreftene mot Gud – i oss og ikring oss.




kategoriar