01
Nov
07

Nicolaj Berdjajev – religionsfilosof mellom aust og vest

(Publisert 1. gang i Kirke og Kulur oktober 2005)

”Livet sin substans kan berre vere religiøs” (Berdjajev)

Bakgrunnen

Han blei fødd i Kiev i 1874 og vaks opp i ein adeleg heim, merkt både av vestlege opplysingssympatiar og av tradisjonell russisk-ortodoks tru. Medan det vestlege kom inn gjennom faren – som var Voltaire-inspirert – og den eigentlege familiekrinsen, kom trua inn frå den folkelege sida, gjennom ammer og tenarskap. Desse to impulsane kom til å bli ein slags formel for Berdjajevs liv, både biografisk og i hans tenkjing. Han blei utdanna både på militærakademiet og ved universitet i Kiev, noko som også uttrykkjer duble drag i hans person: både aristokrat og fri intellektuell. Tidleg blei han tent av marximens idear og tsar-regimet deporterte han tre år i Nord-Russland. Etter ei lengre utanlandsreise i Vest-Europa blei han aktiv i eit intellektuelt miljø i St. Petersburg, sterkt oppteken av både politisk og kulturell fornying i Russland. Seinare kom han til Moskva og søkte seg til den ortodokse kyrkja. Som den nonkonformist han var, kritiserte han Den heilage Synoden sin sosiale og institusjonelle konservatisme, men saka som blei reist mot han, vart avblåst av revolusjonsutbrotet i 1917. I byrjinga sympatiserte han med det nye regimet og vart professor i filosofi ved Moskva-universitetet. Det gjekk ikkje lenge før hans nonkonformisme og forakt for alle slags ortodoksiar vekte misshag hos bolsjevikane – og han måtte gå i landsforvising. Hamna fyrst i Berlin og var med å grunnleggje eit religionsfilosofisk akademi der, før han i 1924 slo seg ned i Paris, som så mange exilrussarar etter revolusjonen. Her kom han snart til å spele ei framskoten rolle i emigrantmiljøet og slo seg opp som publisist og filosof. Også her vart det skipa eit religionsfilosofisk akademi som vart basen for Berdjajevs liv og arbeid vidare. Berdjajev vart snart berømt og feira. Og likevel var han alltid eit uregelmessig verb med kritisk distanse både til si marxistiske fortid og til dei ortodokse krinsane i Paris.

Både i oppveksten, i ungdomstida og i sitt liv som tenkjar og skribent utvikla Berdjajev nettopp denne uregjerlege og individualistiske sida ved sin karakter samstundes som han var prega av aristokratisk respekt for historia og den kulturelle overleveringa. Dette pregar hans filosofi og hans bodskap – som både er ein apell til tradisjonen og til (særleg den russiske kristne-) kulturen sine kjelder, og ein fridomsfilosofi med den menneskelege personen i sentrum. Anarkist og tradisjonalist, samfunnsfornyar og eksistensialist, russisk og vesteuropeisk. Så kompleks er denne særs produktive og originale tenkjaren. Som framfor alt var religionsfilosof og historiefilosof.

Religionsfilosofen

”Mi trusform er ikkje så mykje ein psykologisk kvalitet som ein metafysisk kvalitet”1) , seier Berdjajev i sin åndelege sjølvbiografi. Med det har han sagt noko vesentleg om heile si tenkjing. Det er ”det åndelege” som er det sentrale for Berdjajev. Verda og røyndomen kan berre forståast som ein metafysisk realitet. Det konkrete, gitte, fysiske har ein åndeleg karakter i kraft av si deltaking (partisipasjon) i Gud. Gud er ikkje identisk med røyndomen, Berdjajev er ikkje panteist. Men Gud, som er ånd, er den som gjev realitet og eksistens til alt som er til. Dette forstår ikkje Berdjajev heilt på same måte som den tradisjonelle kristne skolastikken; med Gud som ein fyrste årsak eller som ein slags ontologisk garant. I det heile er Berdjajev anti-ontologisk i sin religionsfilosofi og sin teologi; ”fridom” har primat over ”vere”. Han vedkjenner seg Kant som den store og skjelsetjande filosofen i nytida. Fordi Gud er levande og personleg og ikkje eit filosofisk ”prinsipp”, kan han berre erkjennast personleg og eksistensielt. Men Kant blir for fokusert på det moralske og det pliktprega – i pakt med sin preussiske protestantisme. Berdjajev sitt subjekt, den menneskelege personen, erkjenner Gud på ein åndeleg, overnaturleg måte, i kraft av sin slektskap med Gud; teologisk uttrykt i trua på mennesket som imago Dei. Mennesket er i slekt med Gud og er difor Guds partnar. Gjennom si deltaking i Guds eige vesen har mennesket ein relasjon til noko som går utover den objektive, positive røyndomen. Difor vil Berdjajev vere kritisk til filosofar (t.d. Hegel), som prøve å identifisere Gud, ikkje berre med skaparverket, men også med dei historiske prosessane. I desse filosofiane vert Gud objektivert, systematisert og stengt inne i den verda han har skapt. Guds transcendens, hans fridom og hans kontinuerleg kreativitet går tapt.

Fordi mennesket er ”ein liten Gud” har det nettopp del i Guds fridom, liv og kreativitet. Dette er sentrale omgrep for Berdjajev og peikar framover mot hans religiøse eksistensialisme. Mennesket er ein fri, levande og skapande person, som Gud sjølv. Dette gjer Berdjajev til ein sterk kritikarar av alle former for objektivering, både filosofisk, teologisk og etisk. Objektverda er nødvendig; ho gjev oss ei livsramme i det sosiale, det politiske, det kultiske og det institusjonelle, i etiske normer, i sedar og skikkar. Livsformer som stat og familie og også kyrkja kjem inn under desse objektiverte livsformene. Vi kan og skal leve i desse realitetane, men alltid ta vare på vår fridom og vår kreativitet, vår karakter av å vere levande personar.

Stundom kan dette gje seg anarkistiske og antinomistiske uttrykk i Berdjajevs etos. Dersom dei objektive livsformene blir tvangsmessige og undertrykjande konvensjonar, drep dei den menneskelege personen og gjer om inkje den eigentlege etiske og religiøse karakteren i våre handlingar og vår eksistens. Forpliktingar mot familie og nasjon, ja jamvel mot høgtidlege lovnader til ekteskap og monastisk liv, kan bli slike fridomsdreparar som gjer menneskelivet til noko ueigentleg, til eit reint ytre rollespell. Særleg kritisk er Berdjajev mot staten som menneskeleg livsform. Fordi staten meir enn noko anna kan forplikte og binde mennesket ved hjelp av makt og lover som ikkje alltid tener den indre fridomen, sanninga og kjærleiken. For Berdjajev er staten som oftast totalitær i sin dynamikk og freistar å erstatte det åndelege med det materielle, det nyttige og produktive. Staten står alltid i fare for å instrumentalisere mennesket for sine eigne formål. Men også familien og ekteskapet kan fungere slik. Då har mennesket plikt til å bryte ut, til å frigjere seg.

Også kyrkjene kan bli prega av dette. Særleg når hierarkiske og dogmatiske strukturar blir påtvungne oss som ein ytre disiplin. Då forfell kyrkja til å bli eit objektivistisk, reint verdsleg tvangssamfunn, på line med staten. Det er her Berdjajev særleg kjem inn med sin kritikk av dei store kyrkjesamfunna, inkludert hans eiga ortodokse kyrkje, med alle dei utslaga av maktmissbruk, manglande sosial handling og omsorg for dei svake som han ikkje minst finn i den russiske kyrkja i tida før revolusjonen. Kyrkja skal vere eit verkeleg samfunn, basert på den levande trusfelleskapen med Gud og den åndelege verda og levd ut i ein sann, personleg fellesskap mellom dei truande. Som så mange i det slavofile åndsmiljøet har Berdjajev difor mest sans for starets-institusjonen og mystikken, sjølv om han meiner at også mange av dei som hylla dette, var for sterkt prega av servilitet og obskurantisme. Det siste meiner han er ei særleg freisting for ortodoksien som ikkje har hatt nokon renessanse eller noko opplysingstid, og som i det heile ikkje har sans for den menneskelege og verdslege kulturen. Her hevdar han at den vestelege katolismen har laga ein betre syntese av kultur og tru. På mange måtar lever Berdjajev heile tida i opposisjon mot den ortodokse kyrkja. Ikkje minst vernar han sitt sjølvstende i høve til dei russiske emigrantmiljøa i Paris. Deira ”hard core”- ortodoksi svekkar den eigentleg åndelege dimensjonen i trua.; dei blir ein slags ortodokse patriotar. Heilt ille er det når dette vert kobla saman med ein nostalgi etter ”den gode tida” før revolusjonen. Då inngår religionen i eit objektiverande, nasjonal-poltisk prosjekt og endar som ei reaksjonær politisk rørsle. Ein ortodoks totaliatarisme er i grunnen ikkje noko anna enn ein variant av den sovjetiske og kommunistiske totalitarismen som Berdjajev så intenst reagerte mot. Det åndelege går under og gjenoppstår som makt.

Likevel braut Berdjajev aldri med den ortodokse kyrkja. Det er i- og gjennom kyrkja at den åndelege overeleveringa skjer; gjennom det sakramentale livet, gjennom mystikken og helgenane og i den kontinuerlege fellesskapen mellom dei verkeleg truande. Ein kunne tenkje seg at Berdjajev nærma seg protestantismen i dette spiritualistiske synet på kyrkja – og han hadde kontakt med mange protestantar og rekna seg sjølv som ”overkonfesjonell”. Men protestantismen var for puritansk i sitt livvsyn og for juridisk (igjen: objektiverande) i si trusforståing. Den russiske og slavofile visjonen av det truande folket som den lidande og levande Kristi kropp vart borte. Berdjajev var på ein måte antiklerikal (ein arv frå heimemiljøet), men ikkje antikyrkjeleg (det var, som sagt, også i heimemiljøet han møtte den levande, ortodokse trua).

Det er i det personlege møtet og den kreative handlinga at den åndelege røyndomen blir opplevd og verkeleggjort, slik Berdjajev ser det. To levande personar kan opne seg for kvarandre i djup sympati og i ei fullstendig deling av si livsoppleving, ja, av sin eigen åndelege substans. Dette skjer gjennom ord og gestar, gjennom felles begeistring og felles liding, i ei totalt open haldning mot den andre. Når orda og dei prøvande handlingane kulminerer og ikkje kan uttrykkje meir, går relasjonen over i ein apofatisk (negativ, ikkje-konseptuell) modus. Nettopp fordi det personlege møtet stammar frå Guds møte med oss, må den fullstendige, personlege einskapen også ha noko av det uutseielege ved seg. I møtet med kvarandre erfarer menneska møtet med Gud. Den reinaste forma for det menneskelege møtet er å sjå den andres andlet. Andletet røpar personen som åndeleg røyndom, som mennesket si ”sjel”; djupet og heilskapen av vår eksistens. Her kan vi hos Berdjajev finne tankar og omgrep som peikar fram mot ein tenkjar som Levinas. I dette ljoset skjønar vi kvifor venskapen blir ein viktig kategori for Berdjajev. Medan den ekteskaplege kjærleiken ofte kan reduserast til det objektive; i familen, prokreasjonen og dei sosiale funksjonane, er venskapen ein personleg relasjon par exellence. Interessant er det at Berdjajev også ser mennesket sitt tilhøve til dyra i dette perspektivet. Vi kan ha ein nær, men upersonleg relasjon til eit menneske, medan vi kan ha ei djup røynsle av personleg møte, forståing og utveksling med eit dyr, ja med alt som er til i skaparverket. På ein måte er heile skaparverket ”personleg” fordi det utstrålar noko av Guds vesen – som nettopp er personleg, sympatisk, meddelande. Berdjajevs filosofi er i høgste grad antroposentrisk, men den mystiske trenden i filosofien hans forhindrar ei rein sekularisering og tingleggjering av det skapte og materielle. Mennesket er i slekt med Gud – og alt som er til, er i slekt med mennesket. Alt er fellesskap.

For at mennesket skal møte den andre som ein person og ikkje som objekt, må det vere tilstades i seg sjølv, ha nådd inn til sit eige djup der personen har sitt sete. For Berdjajev er dette setet ikkje den rasjonelt-logiske tenkjinga, men hjartet – som symbol for den intuitive, poetiske og åndelege dimensjonen i oss. Det åndelege forstår han ikkje berre som reint dennesidige, naturlege eigenskapar, men som det som bind oss saman med Gud. Det er ikkje vanskeleg å skimte den ortodokse læra om mennesket si guddomleggjering i dette. Mennesket kan berre vere ein person når det er i Gud. Gud er det djupaste og inste i mennesket. Det dreiar seg om noko meir enn kjensler og psyklogi. Her skil Berdjajves eksistensialisme seg frå den meir moderne og sekulære, ja, ateistiske (t.d. Sartre). Utan Gud, forvitrar mennesket og oppløyser seg; det misser sjølve dynamikken i sin eksistens, fordi det gjennom sin fridom og si skaparevne alltid skal røre seg i retning mot det åndelege sin fullnad; mot summen av det sanne, det gode og det vakre, mot den fullkomne kjærleiken som er Gud. På denne vegen vil mennesket måtte tolke og tyde heile livet sitt slik at det kjenner att Guds vink og spor i alle situasjonar. Difor er mennesket kreativt og med-skapande. Berdjajev avviser ei mekanisk og deterministisk oppfatting av Gud som eit slags ferdig ”forsyn” over eit komplett skaparverk. Den verda Gud vil skape, er endå ikkje ferdig. Gud skaper verda heile tida med mennesket som ein fri medskapar. Gud må samspele og samverke med mennesket – og difor er Gud for Berdjajev ikkje ei statisk allmakt, men ein ”veik” Gud; ein Gud som må ta omsyn til mennesket sine val, som difor må lide og kjempe for at hans rike skal få gjennomslag. Noko som fyrst blir verkelgjort i den eskatologiske fasen av historia.

Denne understrekinga av at mennesket verkar i Gud og Gud i mennesket varslar ein viss gnostisk tendens hos Berdjajev. Ikkje utan grunn snusa han på antroposofien og teosofien og han hadde affinitet til orientalsk religion, særleg buddhismen. Men han fann dei okkultistiske retningane for vidløftige og sekteriske og dessutan altfor kosmisk orienterte. Dei let både Gud og menneske gå opp i verdsaltet. For Berdjajev flytta dette fokuset frå mennesket. Fridomen og personlegdomen vart borte. Mystikarar som Böhme og Meister Eckhart stod hans hjarta mykje nærare. Berdjajev kunne sympatisere med ein tenkjar som Nietzsche nettopp fordi denne såg mennesket som skapar og forløysar av seg sjølv, i den kraftfulle utbrytinga frå reint objektive og lydnadsorienterte hemningar. Men dersom mennesket gjennom dette ikkje verkeleggjer sin slektskap med Gud, men tvert om frigjer seg frå Gud, vert det sin eigen avgud, eit supermenneske og ikkje Guds barn. Gud er ikkje den strenge makt- og autoritetsguden som Nietzsche tok for gitt, men ei ”fri ånd” som søkjer sin likemann i sine skapningar.

Historiefilosofen

Som vi har sett, er det eit sterkt profetisk og eskatologisk snitt i Berdjajevs tenkjing. Verda er i ferd med å bli til. Det syneleg og noverande er skuggar som utålmodig ventar på det fulle solljoset, sjølv om vi intuitivt, profetisk, anar det fullkomne i det ufullkomne. Her finn vi også formelen for hans filosofi om historia. Historia er ei forteljing om mennesket si skaping av seg sjølv som åndsvesen, som person. Sosiale og politiske mekanismar som fremjar denne skapinga, er positive og skal støttast; dei som hemmar mennesket sin personleggjering, må kritiserast og nedkjempast. I dette kan vi kjenne att Berdjajevs marxistiske inspirasjon og han fastheld alltid det han meinte var sant og godt i marxismen. Men det fatale var denne filosofiske og politiske retninga si rasande fornekting av det åndelege og av Gud. Berdjajev vart ein skarp kritikar av marxismen og kommunismen, særleg i den bolsjevistiske og sovjetiske varianten. Ikkje fordi det stod for sosial oppreist og frigjerning – tvert om rekna Berdjajev seg heile tida som ein slags ”kristen sosialist” – men fordi den ateistiske og religionsfiendtlege dynamikken i kommunismen reduserte mennesket og nettopp hindra at det fann seg sjølv som ein levande, fri og åndeleg person. Dersom den åndelege dimensjonen vert borte, kan ikkje mennsket kome ut av si framandgjering. Trass materiell og politisk fridom, hamnar det på nytt i ”objektverda” og blir tingleggjort. På nytt blir det gjenstand for framande ”målsetjingar” og bytte for makthavarar som skal ”bruke” menneska for å realisere sine utopiar. Kommunismen er, hevdar Berdjajev, ein slags sekularisert messianisme. Men freistnaden på å skape ein reint jordisk himmel endar alltid med å bli eit helvete.

Djupast sett er det den same kritikken Berdjajev gjer gjeldande i sitt generelle historiesyn. Antikken såg mennesket som deltakar i den guddomlege idealverda, men den statiske forståinga av Gud og det evige gjev ikkje mennsket nokon innsikt i kor viktig fridomen og eksistenskampen er. Alt er ferdig. Den jødisk-kristne tenkjinga fører inn ein Gud som er fri og levande og som kallar mennesket til fridom og medskaping. Det er denne aktive og intense åndelege søkjinga som framfor alt kjenneteiknar den store kristne epoken som er mellomalderen. Guds-alvoret, askesen og kontemplasjonen dannar det overordna etoset for heile kulturen. Munken blir mønstermennesket og klosterlivet det eigentlege livsprogrammet. Ingen må tru, seier Berdjajev, at dette førte til kulturell stagnasjon. Langt heller skjerpa det mennesket sin skaparkraft ved å framhalde mennneskelivet som eit kall og ei streng øving, sub speciæ æternitatis. Det er nettopp i mellomalderen den kulturelle kapitalen blir til som heile ettertida har levd på. Ja, endåtil antikken har vi motteke gjennom mellomalderens bearbeiding og formidling.

Berdjajev har eit positivt syn på renessansen sjølv om denne på mange måtar markerer eit byrjande oppbrot frå mellomalderen. Renessansen er ein epoke då det vesteuropeiske mennesket tek til å prøve ut sin fridom og sin autonomi. Ikkje berre det evige og det guddomlege er viktig, også menneskelivet og den synlege røyndomen i seg sjølv i all sin rikdom og fascinasjon. Dette medfører ei viss frigjering frå den kyrkjelege reguleringa av livet, noko som kyrkja takla på ein ambivalent måte. Ho hadde vanskar med å akseptere den frambrytande fridomstrongen, men blei nøydd til å inkorporere den nye livskjensla etterkvart. Slik vaks det fram ein einskap mellom det strikt åndelege livet og den menneskelege kulturen. For Berdjajev er dette noko av den vestlege katolisismens genius. Filosofi, vitskap og kunst vert tenkt inn i trua og teologien sin heilskap. Dette svarar til heilskapen i Berdjajevs eige liv. Det han sakna i den russiske ortodoksien og hos slavofilane (som Solovjev og Boulgakov), var nettopp dette blikket for det dennesidige og for gleda over mennesket sitt personlege og kulturelle liv. Då stengjer ein seg av for viktige sider av røyndomen og hamnar i fanatisme og obskurantisme. Særleg syntest han at den monastiske og hesykastiske dominansen i ortodoksien kunne bli prega av dette. For Berdjajev er idealet ein syntese mellom mennesket si stilling under Gud og utviklinga av dets eigen fridom. Igjen fordi Gud ikkje vil ha mennesket som slave, men som eit fritt barn, som ein sjølvstendig person. Han ser dynamikken i historia som ei åndeleg utvikling der denne einskapen av innordning under Gud og fri livsutfalding veks organisk fram. Hadde kyrkja skjøna dette betre, ville den seinare konflikten mellom kyrkja og den verdslege kulturen blitt mindre, seier Berdjajev.

Det er maktpåliggjande for han at renessansen – i alle fall i sin toppfase – ikkje sikta mot ei lausriving frå trua og kyrkja. Det var netopp den intakte trua på Gud som kjelde for alt sant og vakkert som gav renessansens kunst og visdom eit så sterkt trykk av glede, overskot og skaparkraft. Men den rettkomne narcissismen – at mennesket kunne gle seg over seg sjølv – blei etterkvart ein rus som gjorde at ein meir og meir gløymde den åndelege dimensjonen. Endå i opplysingstida er Gud med, men den frigjerande distansen mellom Gud og mennesket vert etterkvart ei djup kløft mellom Skaparen og skapningen. Intellekt og ratio kom til å kvile meir og meir i seg sjølve og erstatta til slutt Gud som anker for det absolutte og universelle. Den framveksande naturvitskapen vart positivistisk og nærsynt, og såg ikkje lenger Guds spor i den gitte verda. Naturen misser si åndelege symbolkraft og blir eit medium for framveksten av det fullkomne jordiske menneskeriket. Teknologien, framstegstrua og nyttetenkjinga har ikkje lenger mennesket si åndelege utvikling som mål; mennesket blir eit mål i seg sjølv. Det misser si aristokratiske sjølvvurdering og vert ei brikke i samfunnet. Munken og mystikaren må vike for borgaren. Kapitalismen og industrialismen blir det borgarleggjorte mennesket sin arena – og både kapitaleigaren og lønsarbeidaren vert framandgjorde for det sant menneskelege. Kommunismen kjem som eit legitimt opprør mot dette, men blir fanga av logikken i det systemet han vil nedkjempe – fordi ei rein demokratisering av det materielle ikkje kan frigjere mennesket åleine. Det kan berre skje når mennesket finn seg sjølv som åndsvesen. Berre i Gud kan mennesket bli fritt, når det får del i Guds eigen fridom. Dei store ideologiane som har prega den moderne epoken, blir for Berdjajev metafysiske erstatnings-system; dennesidige draumar som forvandlar seg til mareritt.

Berdjajev framstår som ein sterk kritikar av samtida og moderniteten – men ikkje med ein konservativ apell til institusjonane og ei gyllen fortid. Hans tendens mot individualisme og anarkisme– både personleg og idé-messig – gjer at han på mange måtar også er ein sterk sympatisør med det vestleg-moderne prosjektet. Men han forakta Vesten for dens einsidige materialisme, pragmatisme og åndsfattigdom. Religionen var for Berdjajev ikkje berre ein kulturell impuls, men den den einaste verkelege vegen til fornyinga av samfunnet som eit sant menneskeleg samfunn. For Berdjajev siktar heile historia fram mot den gud-menneskelege transformasjonen av livet. Gud arbeider i historia for å sameine seg med mennesket – og mennesket kjem Gud i møte for å sameine sitt liv, sitt arbeid og alle sine kulturelle ytingar med Gud og den åndelege verda. Den åndelege røyndomen er altså radikalt nødvendig for at ikkje den historiske prosessen skal ende i ein blindveg. Utan tvil såg han både det sovjetisk-kommunistiske eksperimentet og den vestleg-sekulære kapitalismen og liberalismen som ein slik blindveg.

Summa

Berdjajev karakteriserte seg sjølv som ein ikkje-analytisk tenkjar. Han var utvilsamt svært lærd, men hans intellektuelle profil var ikkje analytisk-logisk. Det var den frie, syntetiske og kreative tenkjinga som var hans veg. Arbeidet med andre sine tankar var alltid ein stimulus for hans eigne tankar og visjonar. Det er nettopp når filosofen fungerer slik; kreativt, profetisk og intuitivt at han er med på å forvandle verda. Filosofien er for Berdjajev ein visdomsveg, ein i eigentleg tyding praktisk orientert vitskap. Som gamal marxist vil han endre verda, endre mennesket. Den menneskelege personen er verdsutviklinga sitt laboratorium. I mennesket blir verda til. Det er difor meir presist å karakterisere Berdjajev som ein personalistisk enn som ein eksistensialistisk filosof. Mennesket er kalla til ”the realization of Being. The only way to true theocracy, the Kingdom of God, is to work for its effective realization, that is, for the enlightening and transfiguration of man and of the world”. 2)

Ord som desse syner at Berdjajev, trass all sin kompleksitet, til sjuande og sist var ein ortodoks tenkjar. Forvandlinga og guddomleggjeringa av livet er det historia – både den personlege og den kollektive – eigentleg dreiar seg om.

Notar

1) Essai d’Autobographie Spirituelle, Édition Buchet/Chastel Corrêa, Paris 1958
2) The End of our Time, s. 199, Sheed & Ward, London 1933

Reklame

0 Svar to “Nicolaj Berdjajev – religionsfilosof mellom aust og vest”



  1. Kommenter innlegget

Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Koplar til %s


kategoriar


%d bloggarar likar dette: