Arkiv for juni 2009

30
Jun
09

discursus: Tankekrigen

Miljøet rundt Manifest, forumet den nye politiske venstresida, har også starta ”tenketank”. Som respons på Civitas, den konservative tenkjetanken. Ein av føregrunnsfigurane i Manifest Senter for samfunnsanalyse, Ali Esbati, hadde nyleg ein interessant presentasjonsartikkel i Klassekampen (23/6). Både artikkelen og laseringspamfletten ber tittelen: Tankekrigen. Her kommenterer han suksséen til den svenske, liberalistiske tenkjetanken Timbros – og viser at det ein tek sikte på, ikkje er fyrst og fremst partipolitisk, men ein direkte påverknad på samfunnet:

Det er karakteristisk for temaene som tas opp at de omhandler begreper og ideer som påvirker våre oppfatninger om hvordan samfunnet grunnleggende henger sammen. Det handler med andre ord ikke i første omgang til å få flere til å stemme til høyre, snarere om at flere tenker som høyresiden. Det handler heller ikke om å få i stad en borgerlig regjering, men om å skape et borgerlig samfunn.

Esbati innser at intellektuelle på hans politiske side, venstresida, må mobilisere det han kallar effektive motkrefter til næringslivets opinionsdanning. Det dreiar seg om det han også kallar ”problemformuleringsmakt”. Han innser også at Timbro har rett når dei hevdar at tankar må repeterast. Ein må gjenta sin kritikk som en full papegøye, helt til den begynner å gjøre inntrykk.

Bortsett fra å at eg ser mange grunnar til å sympatisere med Esbati, reint politisk, er poenget for meg her å tillempe synspunkt på kyrkja og trua sitt domene. Esbati har skjøna at det dreiar seg om ein tankekrig, ein kamp om tanken. Det var også noko av det dominikanarane skjøna då ordnen vart stifta. Difor vigde dei seg til studiar, til undervising og forkynning både på det akademiske og det folkelege planet. Det handlar om misjon, om å formidle overtydingar. At Esbati og alle som jobbar med tenkjetankar så ope talar om medviten påverknad, viser at det er ingen grunn for kyrkja til å vere flau over at ho driv misjon. Alle gjer det. Det er betre, og mindre manipulerande, å seie det tydeleg enn å late som om ein berre ynskjer å informere. Utan ei djup interesse for det andre står for, nyttar det dessutan ikkje å formidle sitt eige syn.

Apostelen Paulus talar om at vi riv ned tankebygningar og alt stort og stolt som reiser seg mot kunnskapen om Gud, og tek kvar tanke til fange i lydnad mot Kristus (2 Kor 10, 4-6). Andres tankar skal ikkje overdøyvast eller oversjåast, men forståast, tydeleggjerast og kritiserast. Kritikk er ikkje unyansert fordøming, men utøving av skjøn; å skjelne og vurdere. Kyrkja treng teologar og andre kvalifiserte folk som kan utøve denne kritikken i samtida. Det må også myntast ut og anvendast på det offentlege planet i publisering og debattdeltaking.

Påverknad i samfunnet i dag skjer ikkje berre gjennom overtaking av samfunnsinstitusjonar og dominans via lovverket. Det er nok at kyrkja, som andre, får gjere sitt syn gjeldande på ein open og upriviligert måte. Alt for lenge har ein kjempa om dei formelle og juridiske posisjonane og forsømt den direkte påverknaden på opinionen. Krisa i dagens Noreg når det gjeld kristen tru og etikk, er fyrst og fremst tapet av kristen gehalt i folks måte å tenkje og reagere på. Det er dette som må gjenvinnast. Då er kvaliteten på vår eigne standpunkt og vår eigen integritet det viktigaste.

Det er greitt at vi må fungere i eit samfunn der den demokratiske forminga av samfunnet skjer gjennom parlamentarisme og partivesen. Men eg trur at det, også på institusjonsplanet, i dag er like fruktbart å arbeide gjennom ”undersamfunn” som kyrkjene. Fordi dei har eit verkeleg tett og sams verdigrunnlag. Og fordi dei er verkelege fellesskapar. Føresetnaden er at kyrkjene står fritt og uavhengig i høve til storsamfunnet og kan verke i det som salt og surdeig.

Kyrkja må kome over på offensiven; vere med på ”problemformuleringa”, ikkje berre defensivt og unnskyldande takle dei ballane som andre spelar ut til oss. Det innber at vi må våge å argumentere eksplisitt teologisk/religiøst.

Fordi Gud angår alt. Det at også mange truande nesten har gløymt dette og dratt seg tilbake til privatsfæren med trua, viser at vi lenge har vore i ferd med å tape tankekrigen.

Det er fullt mogeleg å snu denne utviklinga, dersom vi vil.

Advertisements
30
Jun
09

officium: Tysdag, 13.vike i det allmenne året, 2 Sam 1, 1-16 (matutin

”Korleis kunne du våga å leggje hand på Herrens salvevigde?” (v 14).

Den unge amalekitten som gav Saul banehogget fordi han bad om det, såra til døden som han var, måtte bøte med livet. Så harde var vilkåra.

Hendinga seier noko om kor realistisk ein såg på den heilage statusen åt den salva kongen, ”Herrens salvevigde”. Salven er Guds kraft og nåde, eit sakramentalt teikn. Etter at Saul var salva, hender det òg ein gong at han kjem i ekstase og talar profetisk. Den heilage kongen er både profet og prest.

Her ser vi konturane av den messianske kongen. Alt peikar fram mot Jesus frå Nasaret. I Messias er Gud sjølv nær som frelsar, lærar og fyrste for sitt folk.

29
Jun
09

homiletica: 13. sundag i året, 28/6-09, St Dominikus krk, Mark 5, 21-24/35b-43

Kjære brør og systre!

Heile bodskapen idag ligg i orda frå evangelieverset: Vår Frelser, Kristus Jesus, har brutt dødens makt og latt liv og udødelighet gry for oss gjennom Evangeliet!
Som ein sommardag som bugnar av liv, sol, overflod og venleik! Som dagen i dag!

Han kom for å forløyse sin skapning: Blinde ser og lame går, spedalske vert reine og døve høyrer, døde står opp, og evangeliet vert forkyndt for fattge! Slik samanfattar Jesus sjølv sitt messianske oppdrag, sin misjon. Døde står opp! Ikkje alle blei lækte, ikkje alle døde blei vekte til live – men det skjedde i glimtar, som teikn på det som skal skje når han kjem tilbake i si fulle makt, sin fulle glans! Skydekket over verda har rivna, sola har vist seg, det er sommar i vente!

Døden er den siste fienden, den store fiendeen, for Gud har skapt alt til å leve. Alt lever for Gud! Ja, også det vi kallar den døde materien, lever: De fjell, kvifor hoppar de som verar, de haugar kvifor spring de som lam?, står det i salmane. Vidare: Lovsyng Herren frå jorda, de store sjødyr og alle havdjup, eld og hagl, snø og snø og skodd, du storm som set hans ord i verk!”

Men synda er komen inn i verda – og difor er døden der også, både som ei tukt og som ei kvile, som ei miskunn, som ei lindring. Og når mennesket har fred med Gud og med seg sjølv, kan det til og med seie som den heilage Frans:

Takk, gode Gud for søster Død/den siste hjelper i vår nød. Hun kjører vognen stille frem/når det er kveld og vi skal hjem!

Likevel: Vi skal ikkje resignere for dødens overmakt, vi skal ta vare på vona om livet. Kristus har sigra over døden, difor skal vi kan seie:
Død, kvar er din brodd? Død, kvar er din siger? Det er mange som er meir stoikarar enn kristne. Dei seier som folka vi høyrde om i evangeliet, med tanke på alt som er vanskeleg i livet: -Det er ikke noe å bry Mesteren med! Det gjeld ikkje berre døden, men alt det som er merka av døden: Våre sorger, våre sår, våre behov, våre lengsler: Det er ikke noe å bry Mesteren med. Men Gud seier: –Kall på meg den dag du er i naud, og eg skal fri deg ut! Og den truande ropar: –Gud, kom meg til hjelp, Herre, vere snar til frelse!

Difor seier den truande også, som Jairus synagogeforstandaren, han som var heilt oppfylt av sorga over sitt sjuke og døyande barn, heilt oppfylt av trua på at Jesus Messias kunne hjelpe: Kom du, og legg hendene på henne!

-Kom du! Det er den kristne bøna, den kristne vona. Når alt tårnar seg opp, når alt vil overvelde oss, kunne høyre Guds røyst, om enn svakt ofte, syns vi: Noli timere!, frykt ikkje, ver ikkje redd!

Brør og systre! Den kristne vona er kanskje også dette: At vi kan leve og døy som ei lita jente som midt i døden berre søv og ein dag blir vekt av sin far eller sin ven som seier: Talitha, kumi! – Stå opp, vesle jente, vesle barn, stå opp no! Gud er her, livet er her, alle er her!

…kjenner du det ikkje?
smilen over deg
er større
enn sorga
inni deg

Gråten sovnar til sist
smilen vaker
alltid

når du vaknar
skal du sjå det
og gløyme alt anna

I namnet åt Faderen og Sonen Og Den Heilage Ande. Amen.

29
Jun
09

nota bene: Sekularismar

fyrst publisert i spalten Signert, Klassekampen, laurdag 27.juni -09…

Endeleg ei norsk fagbok om sekularismen, Sindre Bangstads: ’Sekularismens ansikter’. Dette er ikkje ei melding, men ein respons på eit viktig punkt.

Bangstad poengterer at sekularisme ikkje er det same som ateisme. På tide at det blei sagt tydeleg. Slik blir det nemleg ofte oppfatta i det offentlege ordskiftet. Forfattaren minner om at mange statar er sekulære – samtidig som religionen er sterkt tilstades både i folkelivet og i det offentlege rommet. Sekularismen handlar, i ein minimumsdefinisjon, om ein politisk doktrine for tilhøvet mellom religion og statsstyre, ikkje om eit antireligiøst program.

Men er det så enkelt, Bangstad? Terminologien som har utvikla seg rundt spørsmål om samfunn og religion og om statleg verdigrunnlag, høyrer heime i ein religionskritisk setting. Den historiske motstanden mot religiøs samfunnspåverknad brukar sekularismeomgrepet til å sementere fordomar mot religionen.

Religion blir sett på som i særklasse konfliktskapande og ueigna til å gje ein felles, rasjonell basis for samfunnet. Den europeiske krigsepoken etter reformasjonen, blir framstelt einsidig som religiøs vald, som militær krangel mellom konfesjonane. I eit anna persektiv vil ein sjå at det i like stor grad var ein kamp mellom framveksande og rivaliserande statsmakter, med katolikkar og protestantar på båe sider.

Konfliktar og vald med sekulære og ateistiske agentar blir nedtona og oversett. Teologisk diskusjon framsteller ein som flisespikkeri og kjefting, medan det i samfunnet elles heile tida blir diskutert og debattert så busta fyk, om livssyn, politikk, kunst og kultur. Den underliggjande, nesten umedvitne tanken er at teologi og tru ikkje er viktig, knapt nok verkeleg. Denne seige arven er vanskeleg å kvitte seg med. Slik er det sjølvsagt fordi heile tolkingsramma for den moderne debatten om religion og samfunn er dominert og utforma av det religionsskeptiske hegemoniet. Makt over orda er makt over tanken. Det er ikkje fair play når spelereglane blir laga og utlagde av den eine parten.

Noko av det same ser vi når Bangstad viser til at eit sekulært land som Noreg der dei fleste borgarane ikkje er ”særlig religiøse” (sit.) blir rekna for eit av dei beste landa i verda å bu i. Eit sekularisert land er så klart bra å bu i for dei sekulære, men det ser kanskje ikkje like prima ut for dei truande. Sekulariteten har naturlegvis sin eigen målestav for kva som er eit godt samfunn.

Slik har ein lukkast med å teikne eit bilete der religionen er éin, stor boks med irrasjonelle særmeiningar, valdspotensiale og totalitære anlegg – medan sekularismen er alle dei andre på eitt breitt: Nøytrale, fornuftige, moderate, fredlege og godviljuge. Kvifor sit det så langt inne å innsjå at samfunnet i dag har mange frontar og hyser mange ideologiar og livssyn som aktivt fremjar sine saker? Kvifor opprettheld ein retorikken om at religionen står i ein klasse for seg sjølv?

Det blir stadig tydlegare at vi her har å gjere med ein ideologisk krampe i moderniteten. Ein har stivna i gamle tankemodellar som hindrar utsynet. Ein ser ikkje at å vere truande, å argumentere religiøst og hevde si tru på alle plan er normalt for svært mange menneske i denne verda, også i Noreg. Dette nektar ein å ta inn over seg og reagerer med tiltakande aggressivitet og hysteri.

Vi kjem ikkje vidare før ein innrømmer at den vestlege sekularismen ikkje berre er ein politisk doktrine, men ein misjonerande kritikk av religionen i seg sjølv og ei inderleg overtyding om at verda vil bli betre utan relligiøs tru. Det er greitt nok å meine det, men ikkje å flagge det som ein doktrine om sjølvinnlysande nøytralitet og pluralisme. Difor treng vi eit anna ord enn sekularisme. Det høyrer heime i ei historie der ein måtte definere seg i høve til den gamle religiøse einskapskulturen og samfunnsdominansen. I dag fungerer det mest og best som skalkeskjol for religionskritiske posisjonar.

Bangseid har i boka si syn for mange av desse innvendingane, men han landar på at sekularisme framleis er eit brukbart ord.

Eg meiner det er tilslørande.

27
Jun
09

officium: Laurdag, 12. vike i det allmenne året, 1 sam 26 (matutin)

”Lat ikkje blodet mitt væta jorda langt borte frå Herrens åsyn!” (v 20)

David måtte leve på flukt og i utlægd fordi kong Saul stod han etter livet. Det verste med å vere jaga frå heimlandet, var å vere forvist frå det landet der Gud særleg hadde openberra seg og var nær.
Mennesket er aldri meir ”heimanfrå” enn når det fjernar seg frå Gud. Det er blitt noko uverkeleg for mange i dag. Gud og det ævelege livet spelar ikkje så stor rolle til og frå. Før ba ein om å sleppe ”ein vond og brå død”, bodsende presten til den døyande og ba klosterfolk og andre om å be for seg.
Mennesket kan verte framandgjort i høve til seg sjølv, til arbeidet sitt og til verda ikring seg. Då blir vi mindre menneske. Mest tragisk er det når vi blir framande for Gud, ”borte frå Herrens åsyn”.

26
Jun
09

Officium: Fredag, 12. vike i det allmenne året, 1 Sam 25, 14-44 (matutin)

”Då var Abigal snar i vendinga. Ho tok to hundre brød, to hiter med vin, fem saueskrottar…” (v 18)

Her er vi langt frå Ibsens ”Dukkehjem”. Abigal er ikkje Nora som må sitje inn og hekle heile tida. Ho er ”vitug og ven kvinne” (25, 3) og tydelegvis svært sjølvstendig og handlekraftig med eit stort hushald som ho rår over. Med ei stor gåve går ho David og mennene hans i møte, og ho maktar til og med å få Davids råe hemnlyst stagga og sparer han frå å spille blod av uskuldige.

Denne rådsnare, handlande og vettuge kvinna seier mykje om det gamaltestamentlege kvinneidealet. Guds jordnære tenarinner.

23
Jun
09

officium: Tysdag, 12. vike i det allmenne året, 1 Sam 18 (matutin)

”Då vart Saul redd David; for Herren var med han, men Saul hadde han vike frå” (v 12)

For det gamaltestamentlege mennesket var Gud like ved, heile tida. Dynamikkane i sinnet, kjensler og råd, hendingar og handlingar – alt var forbunde med Guds nærvere i mennesket. Mennesket opnar seg vart og harmonisk for Guds vilje i stort og smått og Gud omsluttar, stør og velsignar det.
Eller vi overgjev oss til det destruktive, til mørke tankar, til uvenskap og fiendskap mot Gud og nesten. Då vik både Gud og hans englar frå oss.

Då er mennesket utsett og verjeleaust. Då går vi i ørska.




kategoriar