10
Mai
09

discursus: «Helse er heilskap» – helse sett frå eit klostersynspunkt

føredrag på konferansen «Kropp og sjel» (for helsepersonell), i Bergen fredag 8/5. NB: Manuset er innsikta på munnleg framføring, ikkje ein artikkel; difor meir kompakt og stikkordprega…

0. Innleiing

I går var eg på Sunnmøre og tala. Gjekk meg eit slag i fjøresteinane ute i Haram, kjende att barndomens landskap; steinane, sjøen, konturane på fjella ute på øyane og innover Moldefjorden, kjende att ljoset vêret, luktene. Å vere midt i alt dette, med heile meg, kropp, sjel, med spennet i mi livshistorie – som omfattar også dei såra som barndomen kan bere med seg – alt dette er helse. Og lukke. Mens eg gjekk heimover mot husa, ringde mobilen med spørsmål om deltaking i eit panel, på Litteraturhuset i Oslo til hausten. Tema: Religion og lukke.

Lukke og helse. Det høyrer saman, ja, i vårt samfunn er det blitt nesten identisk. At det høyrer saman, er både sant – og ikkje heilt sant. Problemet med mange av verdiane i moderniteten er at dei blir eindimensjonale, reduserte. Moderniteten er reduksjonistisk. Eg ynskjer å peike på nokre vidare aspekt. Helse og heilskap er same ordet. Også som katolsk teolog legg eg vekt på dette: ’katolsk’ = kata holon’ (gresk), ’i samsvar med heilskapen’. ”Heil deg, Maria ”– Ave (latin), Xaire (gresk); ver helsa, måtte du vere heil, glad! Og ordet ’heilag’ er av same rot i vårt språk. Helse utan det heilage trur eg ikkje på. Det blir som å jakte på regnbogen; når du vil gripe han, er han borte…

1. Helse – eit fleirdimensjonalt fenomen

Vi gløymer at dei fleste grunnleggjande omgrepa og røyndomane vi opererer med, er operative berre som plasserte i ein kulturell samanheng. Vårt helseomgrep – og helseideal – er reduksjonistisk. Vi har droppa den metafysiske sida ved røyndomen. Berre den dennesidige finst. Vi er djupt prega av den positivistiske røyndomsforståinga. Heile den moderne skulemedisinen (somatisk og psykiatrisk) og psykologien er avgjort og fundamentalt positivistisk. Med nyanseringaar og litt åndeleg stasj her og der. Mennesksynet er ofte radikalt naturalistisk og materialistisk. Mennesket er/blir ein biologisk maskin.

Dette kjenner vi til, men det er mindre fokusert på at dette også gjer noko med opplevinga av vårt eige liv, kroppsleg og sjeleleg. Livsrøynsla blir flata ut: Vi har berre eitt liv, det jordiske, det hinsidige/transcendente blir borte. Alt er eintydig konstaterbart: Enten/eller. Enten frisk eller sjuk, enten lukkeleg elller ulukkeleg, enten vellukka eller mislukka.

Klart at dette aukar presset på mennesket: -Du aldri bliver gift om det i dag ei skjer, seier Holberg i Kærlighed uden Strømper. Det hastar alltid for det moderne mennsket; tida går og mest mogeleg må erfarast som positivt. Opplevingane står i kø, vanskar og sjukdomar må fjernast for ein kvar pris/til ein kvar pris.

Helse – noko du må sjå i eit større perspektiv. Livet mitt er ein prosess heilt inn i det evige. Det er eit no – og eit seinare. Det sjuke og smertefulle kan ha ein plass undervegs. Også når eg er sjuk, kan eg ha ei fundamental helse; botnen/grunnen/substansen i meg er frisk. Ein snakkar forakteleg om placebo: men det er berre fordi ein har dette empiristiske/positivistiske synet på kva det er å vere frisk og sjuk. Helse er eit ord, det kjem an på kva du meiner, kva du legg i det! Helse er ein personleg tilstand. Sjukehuset, legane, apparatet, helseindustrien eig meg ikkje. Eg er ikkje eit objekt, eg er ein person, eit subjekt; det er mi oppleving som tèl.

Eg vil aldri gje frå meg helsa mi til helseindustrien og helsekapitalismen. To bilete:
– disseksjon av lik, måleri frå 1600-talet. Patologar og studentar/publikum i eit auditorium/”demonstratorium”
– lika eg har gravlagt; ofte tome, obduserte skal fylte med avispapir. Det tok ei tid før eg skjøna rutinene på sjukehusa…

2. Helse – kropp; både sensualitet og spiritualitet (om askese)

Moderniteten er eit frigjeringsprosjekt – eit opprør mot metafysiske autoritetar, band, bindingar; eit opprør mot kyrkja og religionen sitt grep på det kroppslege, det menneskelege, det dennesidige, det sensuelle. Klart at det til tider var ei overdriving av det åndelege/det transcendente i høve til det dennesidige og menneskelege. Sjølv om vi nok skal få sjå at jødisk-kristen tru er det sterkaste vern for eit heilskapleg menneskesyn (kropp og sjel). Gud er skapar, Gud let seg inkarnere i Kristus; sakramenta er både ’ånd’ og ’materie’. Den livskjensla ein ville restaurere i moderniteten, var nytte- og lystorientert, ein retur til den antikke hedonismen/epikurismen. Som vi ser ei oppblomstring av i dag. Ja; livskjensla i dag er på mange måtar hedonistisk. Gjer det du har lyst til, så lenge det ikkje skadar andre. Parolen er: -Nyt livet; du har berre dette eine livet, som sagt..

Det rare er at det naturalistiske og hedonistiske ofte pendlar over til det rasjonalistiske, det abstrakte, det kroppsfornektande. I religionen fører det til at ein avskriv det rituelle, det konkrete, det sakramentale, det mystiske, alt blir moral og ”livssyn”. Gud blir ein fjern autoritet.

Sensuell tilfredsstilling er ikkje berre den flate tilfredstillinga; det vere seg sexopplevinga, trim-kicket eller generelt velvere. Berre å sluke den fysiske erfaringa, gjev ein tom ettersmak, ”sigerens melankoli” (Paul Otto Brustad), ”köttets lustn och själens obotliga ensamhet” (August Strindberg). Vi må ha nokon å dele seksualiteten med, som relasjon. Vi må sjå ei meining, t.d. at trimmen gjer meg betre skikka til å vere det mennesket/den personen eg tar sikte på å vere. Vi må kjenne at velveret stemmer med resten av livet vårt; godt samvit, fred med oss sjølve og med andre. Eller viss du står i konfliktar/konfrontasjonar – at du veit du gjer det utfrå din integritet. Igjen: Det kroppslege/sensuelle treng heilskap. Ikkje for å redusere den direkte sensuelle erfaringa, men for å la henne vere reidskap for ei total oppleving.

Den kroppslege nytinga og det velvere som den gode helsa gjev, førutset også måtehald og sjølvdisiplin. Umiddelbart skjønar alle at helsemessig er det øydeleggjande med bulemi, med overstimulering og fråtsing. Det siste er dessutan ei av dødssyndene. Her ligg det ei stor utfordring til det som har med helsetilstanden i våre samfunn å gjere. Den feite amerikanaren, dei overvektige tenåringane…

Men det gjeld generelt: Less is more! Den ekstreme, uavgrensa tilgangen på opplevingar, på stimuli, på godar, NB også på edle godar, fører til uttrøytting – og svekkar evna til verkeleg sensualitet. Bøker, reiser, musikk, treningsstudio, klubbar for kjennarar: Vinkjennarar, gastronomar av alle slag (lutfisk, spareribs, smalahove, gudveitkva…). Det gode blir rutine, til slutt merkar ein ikkje sklilnad på ’husets karamellpudding’ og ein karamell i godtebutikken. Alt er så lett, berre nokre tastetrykk unna. ”Tilværelsens uutholdelige letthet”, som den tjekkiske forfattaren (Milan Kundera) kallar det.

Livet treng motstand, friksjon! Eg meiner rett og slett det er ei grense for vårt sensoriske apparat; det sublime kan berre registrerast som noko som overskrid det sensuelle, det fysiske. Dette overskridande, transcenderande er – igjen – det vi er redde for i dag. Vil ha allt direkte, vi vil ha stadig meir av det same.. -Mykje vil ha meir, sa ho mormor mi alltid. Det var ein asketisk livsregel, ei åtvaring.

Klosteret er ein asketisk institusjon. Askesen skjerpar både kroppslege og sjelelege/emosjonelle eigenskapar. Askese (gresk)= trening, øving, kontroll, endring, utvikling. Sjela, sjølve livet som totatlitet av kropp og sjel, er ein ”muskel”; han må trenast! Elles får vi sjeleleg muskelsvinn; og ”sjel” er altså den totale livsopplevinga, den totale livssituasjonen.

Det er klart at også redusert helse, kroppsleg veikskap, smerte og livshindringar kan takast som askese. ”Ikkje korleis du har det, men korleis du tar det”, som ordtaket seier. Difor kan ein handikappa – ein blind, ein døv, ein i rullestol o.s.v. – ha bedre helse enn ein som er kjernesunn, men svekka og sjuk i sjølve grepet på livet sitt! NB: Dette seier eg ikkje for å bagatellisere tunge lidingar og funksjonshemmingar, men for å vise at sensualitet, velvere, helse er noko komplekst. Du får det ikkje inn på éin dimensjon, på éin kanal..

Askese innber avgrensing/avhald/måtehald i mat, stimuli, lyd, sosialitet.. I klosteret er det stilt: Stille soner, stille tider. Der er avgrensa plassar, som klausuren og cella. Der er ei tidsordning som ikkje lar visse aktivitetar oppta udimensjonert plass. Der er ein balanse i kva mennesket treng: Bøn og kontemplasjon, fellesskap, einsemd, studium, arbeid…

Heilt grunnleggjande er rytmen! Klosteret er eit rytmeinstrument; eit verkeleg treningsstudio som gjer at rytmen set seg i kroppen. Eg brukar å seie, basert på eiga erfaring: -Regelmessig avføring og regelmessig bøneliv = eit sunt liv/god helse! 🙂

3. Helse – eit spørsmål om økologi.

Det gjeld det fysiske klimaet – men også det moralske, estetiske, åndelege klimaet/miljøet. Ja, generelt er der ein samanheng: Klimakrisa i dag heng saman med korleis menneske har det med seg sjølv, kva slags livsmønster vi har lagt oss til!

Helse treng omgjevnader, alt verkar inn. Øko-logi: Av oikos = (gresk), læra om ’huset’ du bur i, ’huslyden’ du tilhøyrer! Klostreret materialiserer og manifesterer ein modus vivendi, ein måte å leve på, ein måte å vere menneske på! Obs: Den grunnleggjande noviseopplæringa i dominikansk ordensliv: Gjennomgang av klosteret; klosteranlegget som eit bilete/ein analogi på mennesket: refektorium (matsal), bibliotek, kapittelsal, parlatorium (talerom), celle, kyrkje.

Miljø som er stygge, fulle av hindringar, ufunksjonelle – vi skjønar at det er nedbrytande helsemessig Kapitalismen og industrialismens tingleggjering av mennesket. Men kva med eit miljø som er strippa for transcendente/metafysiske/åndelege teikn? Den moderne ’byen’ (og byen er også eit miljø) handlar ofte berre om effektivitet, konsum, om fornøyelsesliv, sport og hobbies. Ingen katedralar, kyrkjer, tempel, moskear, kloster. Eit reduksjonistisk miljø, The Secular City, destruktivt for helse som heilskap. Eit miljø utan englar, utan ”paradisgrønt” der dei kan ”dale ned i skjul” og gje ein ange av det gode, det sanne og det vakre.

Ord er viktige i miljøet. Dei bibelske salmane; reine, sanne, haldbare ord. Menneskelege, guddomlege, prøvde, svadafrie. Formar kropp og sjel. I klosteret tek dagen til med tunga: -Herre, løys mi tunge/så min munn kan forkynne din pris! Slik opnar mennesket seg, slik reiser det seg, slik samlar det seg…På spranget til livet.

Helse er å vere heile seg, heile meg. Med fokus på noko(n) som samlar livet mitt, gjev meg integritet, i relasjon til andre og til min Skapar, mi livskjelde!

”…hvor er jeg sæl [lukkeleg, heil, frisk] /som kan med liv og sjel/tjene så nådig en Herre!”

God helse!

Reklame

9 Svar to “discursus: «Helse er heilskap» – helse sett frå eit klostersynspunkt”


  1. 1 Herman
    mai 10, 2009 ved 7:39 pm

    Veldig interessant det du skriver, og du er langt på vei til å definere helsebegrepet på nytt. Men når det gjelder din personlige avsmak for disseksjon av lik på 1600-tallet synes jeg det du gir meg er enda mer interessant.

    Vår katolske helgen for vitenskap, naturforskeren Niels Steensen, født i København 1638, gjorde svært mange gode iakttakelser som del av sitt arbeid, og var blant annet den som i praksis grunnla læren om kjertlene i menneskekroppen. Han både ledet og deltok i studier av menneskets legeme, og behandlet hver del med både omtanke og kjærlighet.

    I disse studiene inngikk også for en stor del disseksjon av lik. Det var faktisk en helt fundamental grunnsten for at Nielsens arbeid kunne være mulig. Og det viser at Den Katolske Kirken ikke er fiendtlig innstilt til praktisk «ikke-åndelig» vitenskap, men tvert i mot omfavner den så lenge objektet blir sett på som en del av skaperverket, og ikke bare som et middel til å nå et materielt sett dypere mål.

    Men nå er ikke Steensen dominikaner, og ingen ordensmann, men hva jeg vil kalle en enkeltstående helgen. Er vi på kollisjonskurs her?

    Hilsen Herman

  2. mai 10, 2009 ved 10:00 pm

    Eg er ikkje mot disseksjon, men kritisk den menneskelege haldninga som desse tidsbileta avspeglar. Stensen var jo forankra i eit djupt kristent menneskesyn. Han var vitskapsmann, men vitskapen tok ikkje Guds plass.

  3. 3 Herman
    mai 11, 2009 ved 3:50 am

    Jeg må bare beklage min forferdelige rettskrivning i det jeg skrev i går, jeg blander Niels og Nielsens i stedet for Steensens som ikke heter Steensen men, som du ganske riktig skriver: Stensen. Niels Stensen.

    Da er vi ikke på kollisjonskurs. Men jeg ble vel lammet av «frykten for at Kirkens mening går på tvers av min egen», et fenomen som oppstår hos mange når noen brødre og/eller søstre «inne i Kirken» uttaler seg om noe. Da oppstår gjerne den institusjonelle dimensjon, at det er Kirken som helhet/enhet som sier noe.

    Mens det her i virkeligheten dreier seg om ytringsfrihetens dimensjon, at alle «enheter» i Kirken har lov til å si hva de vil, som kristne mennesker. At én mener noe betyr ikke at alle mener akkurat det samme (selv om det selvfølgelig også kan skje), men jeg tror du forstår hva jeg mener.

    Hilsen Herman

  4. mai 11, 2009 ved 8:05 pm

    Veldig interessant tekst.

  5. 5 Ellen
    mai 12, 2009 ved 9:02 am

    Hei, Arnfinn! har du lest noe av filosof og sykepleieviter Kari Martinsen? Hun har gode tanker rundt dette med omsorg og møte mellom mennesker med utgangspunkt i fenomenologi og Løgstrup.

  6. mai 12, 2009 ved 12:53 pm

    Har ikkje lese noko av henne, nei. Takk for tipset!

  7. 7 Ellen
    mai 12, 2009 ved 1:28 pm

    Ja, gjør det! Mennesker som bedyrer viktigheten av en metafysisk helhetstenkning i helsevesenet fortjener å bli lest! 🙂

  8. 8 Camilla
    mai 13, 2009 ved 7:41 pm

    Du er et unikum! Det var så mange kloke meninger og sannheter at jeg har fått mye å tenke på i lange tider…
    Det er sant at å overdrive ikke er bra.
    Jeg løp fra Flesland og nedover til kirka, og etter langt om lenge kom jeg fram. Dagen etter klarte jeg nesten ikke å gå, så støl var jeg.

  9. 9 Guttorm
    august 7, 2009 ved 1:32 pm

    Hallo Arfinn og takk for sist! Med stor interesse har jeg lest det du skriver om helse ( forøvrig dukker jeg ned i din blogg innimellom og finner mye verdifullt for ånd og tanke. En spesiell appell for meg har dine reiseskildringer til hjemlige trakter). Det pussige er at jeg satt med en artikkel av Balfour Mount da jeg leste bloggen din, kanadisk lege som har arbeidet mye innenfor hospice og palliasjon. Han skriver:»One may suffer terribly in the absence of physical symptoms; conversely, severe physical decline and pain may be present without anguish or suffering». Videre skriver han om pasienter i den palliative fase, at: «The existential or spiritual domain».. is.. «more important than physical symptoms, physical wellbeing, psychological wellbeing and support–«.


Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Koplar til %s


kategoriar


%d bloggarar likar dette: