08
Jun
11

discursus: Introduksjon av «A Worcester Lady Mass»

Manus for introduksjonsføredrag ved konserten til songgruppa «Trio Mediæval»; konsert i Bergen Domkyrkje under Festspela 2011, onsdag 1. juni…

Kjære tilhøyarar!

Vi er samla i fransiskanarane si gamle klosterkyrkje her i Bergen. Tiggarmunkane, som fransiskanarar og oss dominikanarar, bygde svære kyrkjer for å samle folk til forkynning,, men også for gudstenestelivet i klosterfellesskapen, messa og tidebønen – som er krumtappane og aksane i den katolske liturgien.  Og dermed ei kyrkje bygd for songen; all liturgi blei sungen i middelaldren og det er stadig regelen og normalen.

Og songen, det var fyrst og fremst den gregorianske songen, slik vi skal høyre det i kveld.  Eigentleg er det noko som skurrar når gregoriansk song blir framført i konsertversjon, med deltakarar som er publikum. Konsertkonseptet er jo ein del av borgarleggjeringa av kunsten. Gregoriansk song – som all kyrkjeleg kunst og kultur – er eigentleg brukskunst. Det handlar ikkje om rein estetikk.  Estetsimen risikerer å gjere oss til  uforpliktande forbrukarar.  Det songlege stoffet vi skal høyre i kveld, er ein overgangsmodus frå det spesifikt gregorianske, via seingregorianikken og til det smått polyfone, til renessansens musikk. Likevel er den gregorianske ”spiritualiteten” heile tida underliggjande..

Den gregorianske songen er djupt liturgisk, gudtenestleg, kultisk. Det blir ofte sagt at orda ikkje er viktige, og sjølsagt kan vi ane livet i songen også om vi ikkje oppfattar orda. Likevel er det nettopp orda, for ikkje å seie Ordet, som  formar og føder den gregorianske songen. Nettopp den kyske, reine forma kler orda, tener orda. Orda blir tonar og tonane blir ord. Ja, det transcendentale, grenseoverskridande, metafysiske  i greogrianikken gjev orda djupne og mystikk, eller rettare: Opnar dei mystiske dimensjonane og djupnene i dei heilage orda, i språket. (Og det nettopp ikkje ved å smørje tjukt på og bruke svulmande former og store fakter som i barokken; nei; nettopp det likeframe, fysiske, kroppsnære ved den enkle songrøysta er det som også formidlar det evige, det åndelege). Moderne kyrkjemuskk har ofte teke opp i seg noko av det musikalske etoset i gregorianikken, ja, gregorianikken er ofte forbausansde moderne i sitt uttrykk.  Den nykomponerte musikken som er laga for å utfylle lakunene i den messa vi skal høyre i kveld, vil sikkert bekrefte dette.

Ord og song er altså ekstra nært samanknytte i den gregorianske tradisjonen. Og dei orda det er tale om, er ikkje  berre orda i Den heilage messa. Også tidebønene, officiet, er sterkt prega av den gregorianske songen, ikkje minst fordi dei rett og slett er den kontinuerlege resitasjonen av dei bibelske salmane.  Særleg i klosterlivet er det dette som gjev sjølve rytmen og innhaldet i  det daglege livet. Men messa, evkaristien, feiringa av nattverden er likevel sentrum i liturgien. Liturgien med stor  L (Den guddomlege liturgien, som det heiter i dei ortodokse og orientalske kyrkjene).

I messa er det nokre ledd som skifter; det vi kallar propriet, det som er spesielt, ”proper”, for den bestemte sundagen , festen, høgtida eller det høvet ein feirar. Proprieledda er tekstlesingar og bøner – også i gregoriansk setting, ja, også tekstene, i alle fall evangeliet kan syngjast –  og bibelske salmar som Introitus, offertorium, og kommunio. Ordinarieledda, dei faste ledda er, som kjent, Kyrie (Herre, miskunne deg) Gloria/laudamus(Ære vere Gud i det høgste; på festar og høgtider), Credo (Trusvedkjenninga; også berre ved visse høve), Sanctus og Agnus Dei. Dette er tekster som anten er henta direkte frå Bibelen eller som ligg nær opp til bibelsk terminolog i språkbruk og symbolbruk. Også ritane og skikkane, bilete, kultgjenstander og drakter – alt i messa gjenspeglar den bibelske horisonten, det bibelske symboluniverset.  Messa er Bibelen i feira form, kunne vi seie.

Kyrie , gloria og credo høyrer til i messa sin fyrste halvdel, Ordets liturgi, der alt er sentrert kring dei bibelske tekstane etter mønster frå den jødiske synagogeliturgien. I messa sin andre hovuddel, Nattverdens liturgi, toppar det seg fyrst i Sanctus; vi deltek i den himmelske serafsongen slik profeten Jesaja  såg og høyrde; i sin visjon inn i den himmelske verda (jf Jes 6). Vår liturgi flyttar seg til himlen –difor lyder stadig den eldgamle oppmodinga: Sursum corda – eller vi kan seie at liturgien i det himmelske templet stig ned til oss, omfattar og omfamnar oss! Tid og æve blir eitt:. Serafane hyller Herren Sebaot, Herren, Allhæres Gud – og kyrkja istemmer for her er han midt i blant oss, i messa, i det vigde brødet og den vigde kalken, i sin lekam og sitt blod, Lammet som gav seg sjølv, viljug og hengivent, han som stadig er Lammet, den sigrande, Lammet med sigersfana. Difor munnar nattverdliturgien ut i den djupe og inderlege hyllinga, henta få Johannes døypars ord om  Jesus: Agnus Dei, qui tollis peccata mundi, miserere nobis/dona nobis pacem; Guds Lam som tek bort heimsens synder, miskunn deg over oss, gjev oss din fred.

For meg er messa dette: Lovpisinga av den nærverande Kristus, den nærverande Gud. Og overgjevinga av meg sjølv og alt mitt til han som overgav seg og stadig overgjev seg for meg, til meg. Overgjeving, hengijeving, sameining, kjærleikens einskap – det er det handlar om. Det er grunnpulsen og hjarteslaget i livet mitt. Og den gregorianske songen dreg meg inn i dette, trengjer gjennom med ei stille makt, gjennom alle hindringane og sperrene mellom meg og det guddomlege. Sjølve songen blir sakramental, den usynlege og den synlege verda møtest, går over i kvarandre,. Den gregorianske songen, født ut av messa, er ein forvandlande song.

Messa  er feiringa av Krist nærvere, av Kristi offer. Men fordi det også er eit takkoffer, ei lovprising, ein evkaristi, kan ho også vere ei takk til Gud for noko eller  on som han har gjeve oss. Det er dette som er ei votivmesse, ei messe for eit spesielt formål. Vi feirar messa som ei forbøn for levande og døde, for nokon vi særleg vil be for – i messa sameinar vi vår bøn med Jesu Kristi store forbøn for oss, den han stadig ber fram for oss i himlen, for Faderen. Men vi feirar også messa som takk, ikkje minsg for dei heilage, helgnane, som er hos Gud.  Vi tiilbed dei ikkje, dei tilbed Gud saman med oss – og dei kan be for oss, der dei er i Gds nærleik; dei er våre vener hos Herren, akkuraty som vi kan be brør og systre her nede om forbøn. Ora pro nobis, be for oss; slik tiltalar vi helgnane. I fremste rekkje står Maria – fordi ho er Guds mor, Jesu mor, teotokos, gudføderske.Og ho er heile kyrkja si mor.  Som ei mor var ho for apostlane, som ei mor gav Jesus henne til sine vener, då han på krossen sa til Johannes, den læresveinen han elska: -Sjå., der er mor di. Og til Maria sa han:  -Sjå, der er son din.

Difor høyrer Maria saman med kyrkja og kyrkja saman med Maria. Ho er vår mor, den nye Eva, mor til heile den menneskelege familien. Ho er ’smertenes mor’ og ho er ’gledens mor’, ho er Lilja, ho er Stella maris/havsens stjerne, ho  er Mater omnia succursus/ all trøysts mor. Ho har tusen namn,  i songar, hymner, bøner; slik kjærleiken har tusen namn på den han elskar;  slik ho vert hylla og elska i dei marianske songane som smykker denne messa. Ikkje uvanleg at ei messe bli utsira med slike opne, frie tekster; antifonar og hymner, som  i det tekst- og songmaterialet vi skal høyre i kveld.  Materiale som er blitt brukt og som kan brukast både i messa og utanfor messa. Rett nok er det i kveldens konsertprogram lagt inn fleire slike frie songar enn det som ville ha vore vanleg i ei vanleg votivmesse. Dette songstoffet er som ein lang rosenkrans med ’devotion’ til Maria, meir enn liturgiske tekster i streng forstand. Kyrkja har alltid stilt strengare krav til liturgien enn til den mindre offisielle og meir personlege spiritualiteten og poesien.

Den gregorianske songen er kjenslevar, men usentimental; den er kontemplativt sakleg, kunne vi seie; den gir plass for det som er innhaldet i songen; gir plass for objektet, stiller seg ikkje i vegen for det songen handlar om, som ei drakt som kler kroppen. Den apellerer ikkje til det sentimentale, men til det som ligg djupare i oss. Den set oss i samband med transcendentalane, det grenseoverskridande; Det gode, Det sanne, og Det vakre. Ja, med det guddomlege. Det handlar om deltaking, om partisipasjon. Difor er det noko nesten sakramentalt med den gregorianske songen. Måtte vi, sjølv om vi ikkje feirar ein liturgi i kveld, likevel gjere oss deltakande, disponible. Slik Maria formidlar mellom oss og det evige. Ho er ein av oss – og likevel bar ho himlen under sitt hjarte. Så, for den timen vi skal sitje her, la oss be med ei av dei bønene vi snart skal høyre:

Alma dei genitrix

Alma dei genitrix,

Succurre precantibus cunctis,

Nos quoque una precamur supplices

Ut tuis precibus adiuti laudemus trinitatem.

Gode Guds mor,

Hjelp alle dei som bed,

Ja, som bed med eí røyst;

At vi, med hjelp av di forbøn, må kunne prise Den Treeinige Gud.

 

 


2 Responses to “discursus: Introduksjon av «A Worcester Lady Mass»”


  1. 1 Ingvild
    juni 9, 2011 ved 1:23 am

    Takk for denne hyllesten til den gregorianske sangen; der du setter den i både en historisk og eukaristisk sammenheng. Det får meg til å ane hvorfor jeg begynte å lytte til og like gregoriansk musikk lenge før jeg satte mine ben i en katolsk kirke og ble kjent med messens faste ledd. Sangen understreket kanskje min lengsel etter eukaristien, selv om jeg var helt uvitende om dette og om gregorianikkens funksjon.

  2. 2 solveig
    juni 9, 2011 ved 1:54 pm

    ja, man gjenkjenner noe i deltakelsen – sangen. Men for gjenkjennelsen (anamnesis) er det godt med gode lærere også! Takk for fin innføring! 🙂


Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Google photo

Du kommenterer no med Google-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Koplar til %s


kategoriar


%d bloggarar likar dette: