14
Feb
09

nota bene: Gud i teatret

Gud dukkar opp over alt for tida; i Snåsa, i Senterpartiet, i det amerikanske presidentvalet – og på Nationaltheatret, i dramatiseringa av Dostojevskijs ”Brørne Karamasov”. Kor vellukka det er å lage ein scenisk vesjon av ein diger roman, kan diskuterast; det blir lett ein serie med tablå.

Meir interessant er det om teatret taklar den uomtvisteleg religiøse problematikken hos Dostojevskij. For eit par år sidan såg eg ei liknande oppsetjing på Det Norske Tetaret; ”Brotsverk og straff”. Då slo det meg veldig tydeleg at norsk teater  – regissørar og instruktørar, så vel som skodespelarar – manglar noko vesentleg for å levandegjere stoff med religiøs og teologisk vinkling: Metafysisk peiling. Det finst sikkert unntak, men teateret speglar den gjennomsnittlege kulturen der religiøs indifferens er blitt kvardagskost. Ein vegg har falle ut or det åndelege huset og livet går greitt utan.

Dette har ei reint kunnskapsmessig side. Innsikten i teologi og religiøs historie, kjennskapen til grunnleggjande tekstar – Bibelen, ikkje minst – til ritual, mystikk og estetikk har skrumpa inn, sannsynlegvis fordi dette stoffet er blitt meir og meir marginalt i formasjon og danning; i heimemiljøa, i skulen og i akademia.

Men det har òg med livrøynsle å gjere. Når den religiøse praksisen jamtover innskrenkar seg til ei kyrkjeleg gravferd i ny og né, vil innforlivinga i religion og trusliv svekkast. Vi kan trygt tale om ei omfattande religiøs framandgjering i kulturen. Religionen er ikkje utrydda, men han er trengd ut til sidene av dei miljøa som set standardane og som let oss forstå kva som til ei kvar tid er akspetabel åtferd og tankegang. Alt oppstyret om Snåsamannen syner i kor stor grad ting rører seg under det elitekontrollerte kulturnivået. Og det er det som blir reflektert i toppinstitusjonar som (National-)teatret.

Når ein skal ta i religiøst stoff, legg ein nesten intuitivt inn ein trygg distanse, som oftast gjennom nokre lag av rølp eller ironi. I Karamasov-førestellinga opptrer det, som forventa, geistlege som er dumme, hyklerske og lett latterlege. Det finst, sjølvsagt, men ikkje spesielt framtredande i Dostojevskijs eigen versjon av den scena eg tekjer på.  Fridom i regien er éin ting, kulturelle klisjéar er noko anna. Staretsen Sosima, i Espen Skjønbergs skapnad, framstår som klok og underfundig, men i romanen kjenner eg ikkje att den noko pre-senile og skjøre typen som dukkar opp i dramaversjonen.
Aljosja bir alvorleg og vakkert spela av Mariann Hole. Å la ei kvinne spele mann eller omvendt, kan vere eit bra grep – men fungerer det ikkje her også som ei distansering? Den gode og truande Aljosja famlar seg fram, svaksynt og anemisk, endå forfattaren uttrykkjeleg seier at han var ”en kraftig, rødmusset gutt”  som ”nærmest struttet av  sunnhet” (Thomas Christensens omsetjing, s. 34). Denne gongen møter vi representanten for religionen som anten ”too good to be true”, som ”myk mann” – eller som utslept på prøve frå ein institusjon. Det hadde vore langt fårlegare om han hadde vorte spela som ein verkeleg mann av kjøt og blod, ein helgen av Karamasov-kaliber.  I dramaet flatar dette ut og Aljosja blir uskadeleggjort.

Ein av dei beste er John Brungot som den slue Smerdjakov. Han loddar vondskapen i mennesket og får fram Lucifer-ljoset i det demoniske, det fascinerande ved det vonde. Metafysikk handlar om å ane det overnaturlege, ikkje berre i det gode, men også i det vonde. Sterkast inntrykk gjer likevel Mads Ousdal i rolla som Ivan. Truleg fordi dette er ein skodespelar med indre kraft og alvor. Det er tydeleg at han her kjempar Ivans kamp, kampen om trua, kampen med Gud. Her rører vi ved det som går ut over det psykologiske og moralske, her er vi i den åndelege verda.

Teatret er ikkje berre instruktør og aktørar, det er også publikum. Som av eit instinkt, let regissøren ein av personane kaste ein sluttreplikk ut i salen; eit utfordrande spørsmål om kvifor tilskodarane har møtt fram: -Fordi vi vil ha brød og cirkus? Og eg spør: Kva for ei verd tilhøyrer eit vanleg, norsk Nationaltheater-publikum? Er det istand til å ta opp dei store spørsmåla som Dostojevskij reiser? Er spørsmålet om Gud i det heile teke levande, kan det stikke i hjarta?

Eller meiner vi at har vi gjennomskoda alt, som ateisten Miusov – ein ”pariser og fremskrittsmann”?

(Prenta i spalten «Signert» i Klassekampen, i dag, laurdag 14. febr -09)

Reklame

6 Svar to “nota bene: Gud i teatret”


  1. 1 Eirik Johannes
    februar 16, 2009 ved 7:35 pm

    Dette er en interessant betraktning, og jeg husker vi diskuterte dette i forbindelse med «Forbrytelse og straff» også.

    Nå virker det som du har sett «Brødrene Karamasov», noe jeg ikke har rukket foreløpig, men jeg har hatt en diskusjon med en av skuespillerne omkring akkurat denne problemstillingen. Han var helt enig i at dette kan være et problem og at mye vil avhenge av den enkelte skuespillers og rolletolkers personlige forhold til religion (som er ulik også i teateret). Samtidig må teateret klare å formidle til samtiden og dermed «må» noen av de religiøse aspektene nedtones, siden publikum ikke har noen referanser til dette landskapet.

    Jeg er litt skuffet om man ikke har klart å få frem Dostojevskis religiøse aspekt i denne forestillingen. Regien er denne gang såvidt jeg vet russisk og da er det ikke kun er et symptom på den Norske religionsfrykten, men muligens et symptom på en generell teaterkultur hvor ting forflates for å selge..? Kun et spørsmål til ettertanke;-)

  2. februar 16, 2009 ved 10:16 pm

    Ja, det var særleg ille på den førestellinga (Raskolnikov/Brotsverk og straff); hugsar at etter du var gått, blei eg ståande i garderoben og diskutere i høglydd frustrasjon med nokre andre av publikum… Det var då det «metafysiske underskotet» i teatret demra for meg.

    Eg syns ikkje (i motsetning til Vårt Lands meldar) at det religiøse var nedtona. Men det var delvis vinkla på denne framadgjerande måten, med kulturelle klisjear. Alvoret og vibrasjonen mangla, med nokre unntak (som Ivan) – fordi ein ikkje «er» der, rett og slett, trur eg. Heller ikkje publikum, fryktar eg.

    Trur faktisk at det slår bedre an (også sals-messig!) dersom ein maktar å overskride framandgjeringa både i ensemble og i publikum og gi «full trøkk».

  3. februar 16, 2009 ved 10:27 pm

    Trur det er lettare for norske scenefolk å jobbe med anten farser og kommediar eller heilt moderne/»absurd» teater. Realistisk drama er farlegare; då må ein utlevere seg på ein annan måte. No escape.

    Innrømmer at eg var litt skuffa over at sjølv ein russisk instruktør var så «vestleg», men han hadde vel fått ei bestilling? Vågar ikkje tanken på heilnorsk oppsetjing; det hadde vel blitt rein Chat Noir, i beste fall Oslo Nye – stil. Endå meir rølp.

  4. 4 Thomas
    desember 6, 2010 ved 5:04 pm

    AH: Innrømmer at eg var litt skuffa over at sjølv ein russisk instruktør var så “vestleg»

    Russerne er vel like lite født ortodokse som nordmenn er født gode lutheranere. De aller fleste russere går ikke i kirken og er like fremmedgjort for religionen som nordmenn. 70 år med vitenskapelig sosialisme har gjort sitt.

  5. desember 6, 2010 ved 9:06 pm

    Ja, den leninistiske og stalinistiske ateismen var vel eit vestkeg produkt, importert til Russland. Og dei fyrste russiske nihilistane (jfr Basarovs born) var vestleg påverka. Likevel har ofte russsiske kunstnarar eit slags «minne» om større perspektiv. Men altså ikkje i dette tilfellet…

  6. 6 Solveig
    desember 7, 2010 ved 11:18 am

    Det større perspektivet er iallfall tydeleg i mykje av den filmen som blei laga i Sovjetuniontida. Tenkjer bl.a. på Tarkovski, Andrej Rubljov


Legg att eit svar

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com logo

Du kommenterer no med WordPress.com-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Twitter-bilde

Du kommenterer no med Twitter-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Facebook-foto

Du kommenterer no med Facebook-kontoen din. Logg ut /  Endre )

Koplar til %s


kategoriar


%d bloggarar likar dette: