nota bene: Slik skal det gjerast!

I går, sundag, hadde eg messa her i klosterkyrkja klokka ni. Ein sjeldan gong skal eg korkje preike her ved høgmessa eller vere ein annan stad på helgeoppdrag.

Så eg tok det som ein ekumenisk dag og gjekk til den lutherske grannekyrkja, Uranienborg. Det skulle vere konfirmantpresentasjon, viste det seg, og med ulike ”spesialgudstenester” i smerteleg minne, blei eg litt sett ut då eg såg programmet.  Kvifor ikkje rett og slett ei vanleg høgmesse utan påfunn?

Og så blei det nettopp det, med konfirmantpresentasjonen lagt inn,  fint og smidig! Presten, Knut Tveitereid, presiderte på ein verdig og samtidig relaxed måte. Preika var kort og tydleg, forbønene presise, med forbønsemna tydeleg og greitt lesne av konfirmantar med presten som leiar av bøna slik det skal vere; tekstlesing ved konfirmantane var også tydleg og etter boka utan noko fuss. Nattverdfeiring med innleiande offertorium (at ein samlar inn takkofferet under salmen før nattverden/offertoriesalmen), prefasjon og nattverdbøn etter boka, kontinuerleg kommunion – og ikkje minst: nydeleg liturgisk spel av organisten, god og diskret forsongargruppe i tillegg til eit gjestande – og framifrå – ungdomskor frå Auferstheungskirche i Essen, Tyskland! Til overmål oppførte konfirmantane seg eksemplarisk – og det viste seg at det er heilt unaudsynleg å kutte nattverdfeiringa fordi det er konfirmantar og fylgje tilstades. Dei unge deltok i altargangen på ein verdig og fin måte. Godt instruerte, etter alt å døme. Her har ein jobba med sakene!

Kvifor kan ikkje liturgikommisjonen i DNK berre ta utgangspunkt i slik Uranienborg feirar sundagshøgmessa? Litt liturgisk ”pen i tøyet” er sjølsagt ei gudsteneste på Vestkanten, men lokal koloritt er OK.

Moral: Dette er DNK på sitt beste. Der fullstendige høgmessa som sjølvsagt  sentrum for trusliv og kyrkjeliv. Gratulererer!

nota bene: kyrkjevalet

Kyrkjevalet er i mål. Det vart ein ny variant av historia om berget som fødde ei mus.  10-12% oppslutning er ikkje mykje i eit val der ein tek mål av seg til å matche dei borgarlege, politske vala.

Særleg ille er det at det heile er eit regisert spel frå Giske-regimet si side for å forme DNK ideologisk før eit evetuelt frislepp frå statskyrkjeordninga. Aller verst er det at dei leiande kreftene i DNK, både sentralt, regionalt og lokalt, tilsyndelatande smilande og bukkande let seg disiplinere på denne fornedrande måten. For meg er det stadig like uforståeleg at ein ikkje har ein viss byrgskap på vegner av seg sjølve og kyrkja. Her ligg den moralske krisen i DNK slik ho framtrer i dag. Den folkekyrkjelege retorikken og ideologien har rykt kraftig fram i Giske-epoken.

12 % oppslutning kan ein få til når ein plasserer valurnene framfor nasen på folk i  dei politiske vallokala. Men berre 2% går til gudsteneste. Det er det det eigentlege kyrkjevalet. Mobilisering av dei nominelle massemedlemene er ein del av panikken som slår eit kyrkjesamfunn som freistar å halde på oppslutnad frå einskapskulturens tid. Det er museumsbyggjing, ikkje kyrkjebyggjing. Våg å ta eit radikalt grep: Synleggjer dei lokale forsamlingane av truande, så dei kan utrustast til å gje eit levande vitnemål om kristen tru i det norske samfunnet.

Alle ventar eigentleg på det.

For orden skuld: I katolske ”folkekyrkjeland” er utfordringa den same som i det lutherske Noreg.

nota bene: 50!

50 personar! I den store domkyrkja i Roskilde, i Danmark, på ei vanleg sundagsgudsteneste! Så i fylgje intervju med ein prest der, i Vårt Land i dag. Sjølv var eg i Fredrikstad domkyrkje her i vår, på ei ordinær høgmesse. Der var det 60 tilstades – og det er nesten det dobbelte av vanleg, sa dei.  I mange landsens kyrkjer er det nok også skrint.

I Roskildedomen er det plass til eit par tusen og sikkert oppunder det i Fredrikstad også.

Det seier seg sjølv at eit slikt kyrkjesystem berre kan oppretthaldast med statlege midlar, som eit kunstprodukt. Men verre er det at det hindrar realisme i vurderinga av kva som er situasjonen for dei nordiske folkekyrkjene. Og dermed hindrast også kontsruktive grep for å møte situasjonen før det er for seint. Konsertar og kulturarrangement og full kyrkje på julekvelden er ingen redningsplanke. Ei kyrkje som ikkje er boren oppe av ei livskraftig evkaristisk forsamling (nattverdfeirande kyrkjelyd), er dødsens uansett kva som elles skjer.

Her er det berre éin veg å gå: Regruppér kyrkjelydane/soknene med eit rimeleg stort tal praktiserande kristne i kvar eining. I England blir dette gjort i katolsk samanheng, der folkeflytting har lagt ein del lokale kyrkjelydar aude. I staden for nokre få personar i svære, kostbare bygg, leiger eller overtek ein nedlagde anglikanske kyrkjer, eller brukar (midlertidig) eit anna lokale; ein idrettshall e. l. Så feirar ein messe med mange hundre som samlast frå eit større område, med fleire prestar, med god forkynning, med vekt på forbøn og fellesskap. Utfrå dette kan anna arbeid og mindre fellesskapar vekse fram.

Dette bør vere vegen å gå for ”folkekyrkjer” i same situasjon, tillempa etter lokale tilhøve.

Kyrkja er ikkje eit landsdekkande religiøst serviceorgan, men ein fellesskap av fellesskapar. See?

nota bene: katolsk vekst

Siste statistikk frå dei tre norske katolske bispedøma viser at den katolske kyrkja i Noreg  nærmar seg 70 000 truande; det er nesten 9% vekst på eitt år. Heia Ecclesia! Vi treng fleire kyrkjer!

carpe diem/nota bene: Valet – idealist-Noreg for nedtelling

Det blei seint før eg la meg i natt. Sjølve valkampen har eg ikkje sett på TV, men valinnspurten fekk eg med. Med sigrane og nederlaga.

Min kortvesjon er at dei idealistiske partia, frå SV til KrF via Venstre, er skvisa ut. Malte mellom dei store blå-raude kvernsteinane, partia som sikrar den norske levemåten.  Spørsmål som utfordrar denne, det vere seg når det gjeld miljø eller når det gjeld menneskeverd eller dei internasjonale perspektiva, kjem ikkje opp til den politiske overflata.

Vi treng politiske miljø som bryt ut av den stortingspolitiske ringdansen og tydleggjer alternative måtar å tenkje på. Noko som apellerer til ei etisk-politisk fornying mellom ”folk flest”. Sjølv skulle eg ynskje at vi fekk ein dialog med den radikale vestresida om deira tilhøve til viktige verdiar for mange truande, som menneskeverd og familietetikk. Vidare skulle eg ynskje at eit lite parti med godt program, som Dei grøne, kunne kome meir på banen. Og at KrF fornyar seg og radikaliserer seg, både i form og innhald, både sosialetisk og verdikonservativt. Meir om dette. No må eg gå i kyrkja.

nota bene: Parallellsamfunn

fyrst publisert i spalten Signert, Klassekampen, 12. september. Vidareføring av bloggartikkel for nokre dagar sidan…

Det pågår for tida ein debatt om gettoar og parallellsamfunn innan det nasjonale storsamfunnet. Dei fleste debattanane er negative til ei slik utvikling, som dei hevdar å sjå tydlege konturar av, ikkje minst i storbyar som Oslo.  Alle synest samde om at den norske einskapskulturen må verjast og at parellelle samfunn er pyton.

nota bene: Gud og kvarmann

fyrst prenta i Signert-spalten, Klassekampen, laurdag 1/8-09…

I løpet av sommaren har det bryggja opp til kulturdebatt, ja, til kulturkamp, ifylgje nokre av debattantane og kommentatorane. Med Asle Toje i teten har fleire yngre intellektuelle markert ein ny giv for høgreradikale og høgrepopulistiske idéar. Ein manar til oppreist mot kulturradikalismen som har utvikla seg til elitisme og maktarroganse. Strengare og meir kunnskapsorientert skule- og utdannigspolitikk, mindre snillisme i utanrikspolitikken og tøffare justispolitikk står på programmet. Favoriseringa av finkulturen og den nedlatande haldninga til kulturverdiane åt folk flest er også noko ein vil til livs. Dei nye vimplane har umiskjennelege danske fargar og Toje har hylla statsminister Fogh Rasmussen som ein av våre dagars store statsmenn. I Danmark har kulturradikalismen vore under eld i lang tid og den høgrepopulistiske fronten på sterk frammarsj.

Men er dette eit verkeleg oppgjer med kulturradikalismen? Dei høgreradikale protagonistane har, så langt eg har sett, ikkje tøtsja kulturradikale flaggskip som familie- og seksualetikken eller abortsaka. Samtidig er mykje av patosen i innvandrarkritikken nettopp vernet om dei såkalla vestlege verdiane, akkurat som hjå kulturraddisane. Typisk for den nye høgrefronten er også religionskritikken, særleg kritikken av islam. Den som ei stund har fylgt med i bloggar, fjesbøker og avisinnlegg tilhøyrande ”folk flest”, har grunn til å bli skremt av den temmeleg uhemma hatretorikken som ovrar seg der. Difor undrar det meg at Knut Olav Åmås i sin kommentar i Aftenposten nyleg hektar folk som Mohammed Usman Rana på flokken av mogelege Toje-tilhengarar. Det folkelege raseriet som kulturkjemparane ynskjer å istemme, vender seg jo særleg mot islam og den muslimske trusselen. I den danske debatten er kritikken av kulturradikalismen rett nok stiva opp med religiøse argument uttenkte av prestepolitikarar som Søren Krarup og Jesper Langballe. I denne superdanske statsgrundtvigianismen er det kristne stor sett identisk med det danske, og det er det nasjonale som er poenget. Det minner om programmet til den franske nasjonalistrørsla Action Francaise. Leiaren, Charles Maurass (1868-1952), var langt frå ein truande og brukte berre katolisismen som fargestoff i sin eigen kulturkamp. Mange åtvarer mot å blande religion og politikk. Men trua kan sjølvsagt ikkje dra seg unna eit så viktig livsområde; etter mitt syn er det mixen av nasjonalisme og religion som er det verkeleg risikable.

Eg trur at nettopp det nasjonale er eit nøkkelomgrep når vi skal forstå kva som inspirerer Toje-patruljens kamp mot dei kulturradikale. Kulturradikalismen har vunne mange skansar og opplever for tida det nokon har kalla ”sigerens melankoli”. Makt og posisjonar kan ikkje fylle det intellektuelle og idémessige tomromet som sakte, men sikkert har meldt seg, så å seie proporsjonalt med nedgangen for Dagbladet. Som offisiell ideologi har venstresidekulturen mist mykje av inspirasjonskrafta si. Samfunns- og kulturengasjement må ha ein overordna visjon, eit sett av symbol som formulerer kva som eigentleg er meininga med livet. Det er ikkje lett å stampe opp i eit samfunn som har oppnådd så mange av sine mål og kvitta seg med så mange av dei store forteljingane, som til dømes religionen.

Då er den nasjonale forteljinga den som er lettast å ty til. Som i Danmark, så òg i Noreg: Nasjonen og folket som metafysikk. Er ikkje Sigurd Skirbekks nye bok ”Nasjonalstaten” eit liknande teikn i tida? Apell til det nasjonale fungerer i dag mest som eit vern kring forbrukskulturen og myten om kor fortreffeleg vår eiga livsform er. I røynda har det store fleirtalet av folket tileigna seg mange av dei kulturradikale haldningane, men ynskjer no å kombinere dei med litt hardare høgreverdiar. Den folkeopinionen mange no ynskjer å mobilisere, er i alle fall ingen verdikonservativ front. Det smakar meir av proteksjonisme og sjåvinisme.

Vi treng kritikk av kulturradkalismen. Men for mange er det truleg ikkje freistande å alliere seg med grupper som den eine dagen er for ytringsfridom og den neste for aktiv dødshjelp.

Uansett kor folkeleg det måtte vere.

nota bene: Amal Aden

Den siste tida har m a vore prega av den unge kvinna Amal Adens oppgjer med Hege Storhaug og hennar organisajon, Human Rights Service. Amal Aden har teke bladet frå munnen og fortalt korleis den islam-kritiske og innvandrar-kritiske organsiasjonen har utnytta henne i sin propaganda og nedverdiga henne som truande. Storhaug et co avviser det heile, sjølvsagt.

Vi må velje kven vi vil tru på. Eg, for min del, stolar på Amal Adens forteljing. Ho viste mot når ho påtala negative ting i sine eigne miljø og viser no mot til å seie frå om haldningane hjå sine norske støttespelarar. Mange, særeleg i FrP miljøa, støttar Storhaug og reknar henne for ein helt i kampen for ”norske verdiar”. Storhaugs organisasjon er avhengig av godt rennomé – for dei mottek 1,8 millionar kroner i statsstøtte kvart år. Så her er det i høg grad mange slags ”verdiar” som står på spel.

Eg vonar at denne saka kjem skikkeleg fram i ljoset. Både korleis ein slik organisasjon arbeider og opererer og kva slags haldningarvi har med å gjere i det norske folket. FrP-bloggarar eg er innom, hausar stadig opp frykten for at Noreg snart blir ”overtatt av islam”. Vi er vitne til eit tiltakande hysteri i mange miljø; både hjå venstre- og høgreintellektuelle og mellom ”folk flest”. Det ville vere bra om ein roa ned litt og heller tok imot utfordringane til vår kultur med open ettertanke. Den norske livsforma blir nødt til å endre seg. Ein så materialistisk og religiøst indifferent kultur som den vi har utvikla, har ikkje berekraft. Det må vere plass til mange slags livvsyn i eit samfunn som vårt, også for ikkje-truande, sjølvsagt. Men dei som hevdar å forsvare den kristne arven, vil gjere det meir verknadsfullt ved å ta si eiga tru på alvor enn ved å prøve å halde unna andre truande. Det er ikkje islam, men dei sekulariserte kyrkjene som er den største trusselen mot kristendomen i Noreg i dag.

Tru overlever ikkje som nasjonal pyntegjenstand, berre som bruksgjenstand.

nota bene: Sekularismar

fyrst publisert i spalten Signert, Klassekampen, laurdag 27.juni -09…

Endeleg ei norsk fagbok om sekularismen, Sindre Bangstads: ’Sekularismens ansikter’. Dette er ikkje ei melding, men ein respons på eit viktig punkt.

Bangstad poengterer at sekularisme ikkje er det same som ateisme. På tide at det blei sagt tydeleg. Slik blir det nemleg ofte oppfatta i det offentlege ordskiftet. Forfattaren minner om at mange statar er sekulære – samtidig som religionen er sterkt tilstades både i folkelivet og i det offentlege rommet. Sekularismen handlar, i ein minimumsdefinisjon, om ein politisk doktrine for tilhøvet mellom religion og statsstyre, ikkje om eit antireligiøst program.

Men er det så enkelt, Bangstad? Terminologien som har utvikla seg rundt spørsmål om samfunn og religion og om statleg verdigrunnlag, høyrer heime i ein religionskritisk setting. Den historiske motstanden mot religiøs samfunnspåverknad brukar sekularismeomgrepet til å sementere fordomar mot religionen.

Religion blir sett på som i særklasse konfliktskapande og ueigna til å gje ein felles, rasjonell basis for samfunnet. Den europeiske krigsepoken etter reformasjonen, blir framstelt einsidig som religiøs vald, som militær krangel mellom konfesjonane. I eit anna persektiv vil ein sjå at det i like stor grad var ein kamp mellom framveksande og rivaliserande statsmakter, med katolikkar og protestantar på båe sider.

Konfliktar og vald med sekulære og ateistiske agentar blir nedtona og oversett. Teologisk diskusjon framsteller ein som flisespikkeri og kjefting, medan det i samfunnet elles heile tida blir diskutert og debattert så busta fyk, om livssyn, politikk, kunst og kultur. Den underliggjande, nesten umedvitne tanken er at teologi og tru ikkje er viktig, knapt nok verkeleg. Denne seige arven er vanskeleg å kvitte seg med. Slik er det sjølvsagt fordi heile tolkingsramma for den moderne debatten om religion og samfunn er dominert og utforma av det religionsskeptiske hegemoniet. Makt over orda er makt over tanken. Det er ikkje fair play når spelereglane blir laga og utlagde av den eine parten.

Noko av det same ser vi når Bangstad viser til at eit sekulært land som Noreg der dei fleste borgarane ikkje er ”særlig religiøse” (sit.) blir rekna for eit av dei beste landa i verda å bu i. Eit sekularisert land er så klart bra å bu i for dei sekulære, men det ser kanskje ikkje like prima ut for dei truande. Sekulariteten har naturlegvis sin eigen målestav for kva som er eit godt samfunn.

Slik har ein lukkast med å teikne eit bilete der religionen er éin, stor boks med irrasjonelle særmeiningar, valdspotensiale og totalitære anlegg – medan sekularismen er alle dei andre på eitt breitt: Nøytrale, fornuftige, moderate, fredlege og godviljuge. Kvifor sit det så langt inne å innsjå at samfunnet i dag har mange frontar og hyser mange ideologiar og livssyn som aktivt fremjar sine saker? Kvifor opprettheld ein retorikken om at religionen står i ein klasse for seg sjølv?

Det blir stadig tydlegare at vi her har å gjere med ein ideologisk krampe i moderniteten. Ein har stivna i gamle tankemodellar som hindrar utsynet. Ein ser ikkje at å vere truande, å argumentere religiøst og hevde si tru på alle plan er normalt for svært mange menneske i denne verda, også i Noreg. Dette nektar ein å ta inn over seg og reagerer med tiltakande aggressivitet og hysteri.

Vi kjem ikkje vidare før ein innrømmer at den vestlege sekularismen ikkje berre er ein politisk doktrine, men ein misjonerande kritikk av religionen i seg sjølv og ei inderleg overtyding om at verda vil bli betre utan relligiøs tru. Det er greitt nok å meine det, men ikkje å flagge det som ein doktrine om sjølvinnlysande nøytralitet og pluralisme. Difor treng vi eit anna ord enn sekularisme. Det høyrer heime i ei historie der ein måtte definere seg i høve til den gamle religiøse einskapskulturen og samfunnsdominansen. I dag fungerer det mest og best som skalkeskjol for religionskritiske posisjonar.

Bangseid har i boka si syn for mange av desse innvendingane, men han landar på at sekularisme framleis er eit brukbart ord.

Eg meiner det er tilslørande.

nota bene: à propos “Låst verdidebatt”…

legg ut dette svaret på ein kommentar på Signert-artikkelen: “Låst verdidebatt,” (sjekk bloggarkivet) frå “trist” nyleg. Fordi det har allmenn interesse. Snart skal eg få ordna med ei betre synleggjering her på blogg-framsida av kommentarane…

Trist,

takk for konstruktiv kommentar! Fylgjer gjerne opp i Tro og fornuft, men har har vore svært oppteken med andre ting den siste tida – og eg tar dessutan gjerne ein runde her på bloggen, også.

For meg er det i dag viktig å markere trusfellesskap med islam, fordi vi har mange felles utfordringar i møte med den totalitære sekularismen. Og som solidaritet med truande midt i den hysteriske antiislamismen og norske verdisjåvinismen. For eit pæs!

Fyrst når eg har markert kor viktig konkrete tradisjonar er, og kor nøye samanheng det er mellom tru og etikk/”verdiar” – kan eg markere vedifellesskap også med ikkje-truande, på ein ny og spennande måte, trur eg. Vi må kome ut av kjeftinga om kven som skal ha hegemoniet, anten det dreiar seg om våte teokratiske draumar eller om nøytralitetsretorikken til dei sekulære.

Lat oss møtast på ein fri og open aréna! Vi er alle menneske. Det er vår adel.

Eg fryktar ikkje eit gudlaust samfunn. Langt heller det enn eit kvasigudeleg samfunn. Eg trur det blir mykje stusselegare enn mange forestiller seg i eit samfunn fritt for kristendom (understatement). Men det går ingen veg tilbak til ei samfunn som er gudleg/religiøst på reint politisk/formell basis. Trua må leve som eit friviljug kall, som ei røyst blant mange i eit ope samfunn.

Eg fryktar derimot eit samfunn som vil prøve å tvinge si gudløyse inn på meg og andre truande. Eg fryktar eit samfunn med Dawkins-ar og Onfray-ar o a milits-ateistar i maktposisjon. D v s: Eg fryktar det ikkje så mykje som det triggar meg og indignerer meg, utan at eg misser humøret! Tvert om

Eg vonar på eit samfunn der vi kan ha kunnskap om kvarandre, droppe fordomar og kulturelle klisjéar og utfordre kvarandre på ein skvær måte! See?

nota bene: Religionsdebatten: Om “dei andre”

fyrst publisert i Signert-spalten, Klassekampen, laurdag 29/5…

Debatten om religion og samfunn er ikkje fyrst og fremst ein debatt mellom truande og ikkje-truande. Der handlar i høg grad om ei intern meiningsbrytng i det sekulære samfunnet.  Fordi ein er blitt teken på senga av religionen som ny, offentleg aktør. Brått må ein takle probemstillingar som lenge var rekna for uaktuelle.

Kjensla av å vere overraska og truga skaper ein viss panikk. Då oppstår det haldningar som heile tida vekslar mellom aggresjon og nølande storsinn. Det er ikkje lett å vere for pluralisme og samstundes motstandar av  nettopp dei fenomena som utgjer det nye mangfaldet. Skal ein vere tolerant mot dei intolerante? Religionen blir sett på som intolerant fordi han ikkje lenger nøyer seg med å vere ein kulturell fargeklatt for privatlivet, men forpliktar mennesket på alle livsområde. Dei som sel inngangsbillettane i det fleirkulturelle samfunnet, ynskjer å ha monopol på det som er rasjonelt, universelt og offentleg representativt.  Berre dei mest ekstreme ynskjer å fordrive religionen, men mange syns det er opplagt at han skal vere kontrollert av dei sekulære.

Eitt av premissa for denne tenkjemåten er at sekularitet er det same som nøytralitet. Det kan verke som denne parolen er i ferd med å bli gjenomskoda. Vantru er sjølvsagt ikkje meir nøytralt enn tru. Det sandre premisset er seigare: At religionen eigentleg er eit vonde som vi i verste fall må leve med. Kronikkørar, redaktørar, journalistar, bloggarar og deltakarar på offentlege debattmøte vidarefører nokså unisont den tradisjonelle, vestlege religionskritikken med einsidig og svartmåla framstilling av religionen som ”mørk”, fordummande, krigshissande og konfliktskapande. Ein ser suverent bortfrå kor omfattande og kompleks religionen er, både aktuelt og historisk. Samstundes ser ein bort frå alt det massivt negative  i sekulære og ateistiske ideologiar, epokar og regime. Dette kan ein gjere utan å svare for seg fordi ein  kjenner sitt publikum og kan rekne med bifall både frå eliten og frå dei populistiske miljøa.

Ein del av problemet er naturlegvis at det norske, offentlege rommet er så lite. Kvifor verkar  dei store riksavisene og distriktsavsene så klona i spørsmål som har med religion og kyrkjepolitikk å gjere? Når ein les leiarartiklar og redaksjonelle kommentarar i desse blada, må ein bli slått av den fullstendige mangelen på forståing for tradisjonelle, religiøse synsmåtar. Alt er svart-kvitt og ein tek for gitt at skal religionen unnast eit offentleg liv, må han totalt tilpassast dei kulturliberale majoritetsverdiane. Teologisk sett, må desse redaksjonane vere noko av det mest usofistikerte og forenkla ein kan tenkje seg.

Det er bra og uunngåeleg at religion og tru blir diskutert og kommentert. Men det kan ikkje lenger vere eit internt ordskifte mellom dei som eigentleg ikkje identifiserer seg med religionen – og det gjeld svært mange av dei som har offentleg makt og innflyting i Noreg. Dei kan ikkje lenger oppføre seg som om dei ”eig” både debatten og samfunnet. Dei må gjerne vere kritiske, men må finne seg i å opptre på same golvet som dei truande.  Kvifor er det, å sjå til,  så få aktivt religiøse blant dei som redigerer aviser og debattsider eller har ansvaret for i TV- og radiodiskusjonar?  Kva med litt integrereing der i garden?

Ein religionsdebatt der herrefolket drøftar seg i mellom kor nådige dei skal vere med dei arme eller skumle  truande, er ikkje konstruktiv. Korkje fiendtleg avvising eller snille, ”gode råd” er det som trengs. Det vi treng, er likeverdige og nyanserte versjonar av både tru og ikkje-tru.

Å diskutere  tru som noko som berre gjeld ”dei andre”, er i dag ikkje berre nedlatande, men også ute av takt med realitetane.

nota bene: Låst verdidebatt

For berre får sidan ville kven som helst forsverga at religion og etikk skulle bli eit dominerande tema i samfunnsdebatten. I dag kan vi slå fast at nettopp denne tematikken samlar sprengfulle hus, at nettstader og bloggar, TV-, radio- og avisredaksjonar renn over av innlegg og  utfall om alt frå hijab til familie- og seksualmoral. Stormen rundt den siste Fritt Ord-pristildelinga til Nina Karin Monsen er eitt forløpig topp-punkt i offentleg interesse for religionsrelaterte saker.

For det kan ikkje vere tvil om at også debatten om ekteskapslov og homofilt foreldreskap har ein religionspolitisk klangbotn. Både kyrkjene og islam er sterke bastionar for dei tradisjonelle livsformene. Sjølv om mange kan vere både for- og imot den nye lovgjevinga utan  religiøs referanse, ligg heile tida haldninga til religionane si rolle som samfunnsbasis og ulmar under overflata.  For tida synest motsetningane å vere maksimalt tilspissa og uforsonlege.

Det er bra at harmonien er broten og at usemjene kjem til overflata. Men skal det bli meir enn bitter stillingskrig, må begge sider prøve å sjå sine posisjonar med nytt blikk.

Dei truande og dei verdikonservative bør alvorleg overvege om det er mogeleg å gjenvinne norsk lovgjeving for den overleverte  etikken. I norsk samanheng dreiar det seg hovudsakleg om kristen etikk, men det er like aktuelt sett frå eit muslimsk synspunkt. Talsmenn og –kvinner for desse frontane må kunne delta fullt ut i dei offentlege debattane og kampane om etikk og lovgjeving. Likevel er det på tide å innsjå at eit pluralistisk og sekularisert samfunnn ikkje har dekning for å la seg styre av t.d. kristne grunnverdiar. Mange truande vil argumentere med at desse verdiane er allmenne, men i røynda er verdiar og moralske standpunkt knytte til tydelege tradisjonar. Trua på ein frittsvevande, universell etikk er utbreidd i alle leirar og er noko av det ein etterkvart blir tvungen til å ta eit oppgjer med. Både kyrkja og islam må forplikte sine eigne truande på dei etiske normane og samtidig våge å innsjå at andre menneske og fellesskapar gjer andre val. Det er ein frigjerande innsikt.

På kristent hald vil ein slik gjenoppdage den kristne etikken som del av ei heilskapleg livsform.  Kristen etikk er forankra i dåpen og førutset ei fri tilslutning og ein personleg motivasjon. Og ikkje minst: Nåden og tilgjevinga. Den kristne einskapskulturen, som no humpar vidare på stumpane, har nesten fått oss til å gløyme dette. Kristendom er ikkje primært eit verdisystem eller ein moral, men eit trusliv.

På den andre sida kan dei ikkje-truande då ta til å skjøne at motparten ikkje tenkjer i teokratiske baner. Dessverre er debatten  blitt profilert slik at det dreiar seg om alternative hegemoni. Då blir kampen bitter. Dei sekulære skal sleppe å bli påtvungne verdiar dei ikkje står for – men då må dei også tole at dei truande både får hevde og etterleve sine eigne prinsipp, ikkje berre i privatsfæren, men som organiserte og institusjonelle fellesskapar.

Her er det på høg tid med ei kraftig realitetsorentering i den kulturliberale leiren. Trur ein verkeleg at store tradisjonar og samfunn som dei katolske, dei ortdokse eller evangeliske kristne, eller islam, vil la seg forby? At ein kan påtvinge dei å praktisere dei nye lovene?   Noko av det mest oppsiktsvekkjande med den etiske debatten den siste tida, er den nesten draumeaktige trua på kor lett og greitt det skal kunne gå an å gjennomføre så drastiske endringar i lovgjevinga. Her grip ein raskt og drastisk inn i den mest utbreidde og historisk forankra institusjonen av alle: ekteskap og foreldreskap – og så skulle det gå like lett som å skifte skjorte?

Formelen for framtida må vere at alle partar godtek å leve saman og gjev kvarandre lov til å stå for sitt syn. Draumen om den store, harmoniske einskapen, anten han er religiøs eller antireligiøs, må sleppast. Vi bør innrette oss på å leve i eit skiftande spel av motkulturar og subkulturar – som møtest, som kranglar og som påverkar einannan. Gettoar og sekter får vi dersom vi prøvar å fortrengje kvarandre. I framtida vil vi få eit meir polarisert samfunn, men også meir sannferdig og kreativt.

Alternativet er ein kulturell borgarkrig. Vil vi det?

(Fyrst publisert i spalten “Signert” i Klassekampen, laurdag 9/5)

nota bene: “Morgenbladet” og trua

Religion er, som sagt, tema for tida. Trauste Aftenposten har profilert seg på dette området, stadig meir, ikkje minst med Knut Olav Åmås som debatt- og kronikkredaktør. Han har våga å sleppe fram folk med eksplisitt og positiv tru, både muslimar (som Usman Rana) og kristne (som Espen Ottosen, Eskil Skjeldal, Janne Haaland Matlary o a). Rett nok dukkar Harald Stanghelle opp og fastheld den meir engstelege, religionskritiske lina; religion som ”viktig”, jamvel interessant, men tvetydig, for ikkje å seie potensielt fårleg.

I same modus finn vi Morgenblad-redaktøren, Alf van der Hagen. Som fleire av dei ovannemnde, går eg ut frå: med ein tydeleg, om kanskje noko temperert, kristen bakgrunn. Morgenbladet er, likt Klassekampen, ein ”nisjeavis”, eit medium som vågar å vere litt mindre mainstream og som har opna opp det norske landskapet, intellektuelt og ideologisk.

Likevel dristar Morgeblad-redaktøren seg ikkje til å gå rett på det positive som han ynskjer å formidle om religion i påskenummeret i år (3-4. April). Fyrst må han dekke seg bak eit skjold av korrekt religionskritikk. Passet må vere i orden. Endå er det risikabelt å vere for religiøst positvt i det gode selskapet. Så preludiet startar slik:

“Mennesker har til alle tider brukt religion til å kontrollere andre mennesker. Religion har vært påbud og forbud. Religion egner seg ypperlig til å begrunne og utøve makt….” Og held fram nokre liner i same toneart.

Ei lang og kontinuerleg, institusjonell historie som t.d. kyrkjehistoria gjev naturlegvis mange døme på det han reknar opp. Men: Det er blitt nesten eit rituale at ein må omtale religion som noko spesielt skummelt; tru kan vere bra, men då må ho gjennom dei vestlege sikringsrutinane, som passasjerar på ein moderne flyplass: Suspekt til det motsette er prova. Velkomen, truande – men ingen knivar, spisse gjenstander og fårlege fluidum i kofferten, takk!

Den underliggjande kulturelle klisjéen er at religion står ei særstillng som offentleg fenomen. Utan tvil har dette å gjere med at Vesten i lang tid har framandgjort seg sjølv på det religiøse området (som van der Hagen også prisverdig påpeikar).Det framande skræmer – når ein ikkje har kontroll på det. Eg spør: Kvifor blir ikkje andre samfunnfenomen like nøye saumfarne? Politiske ideologiar, økonomiske krefter, masserørsler som idrotten… Her er det mykje som kunne trenge eit vake blikk og ein etisk sjekk.

Det kan gjentakast: Gjerne religionskritikk. Men skjerp blikket også på andre område.

Dermed kan eg gratulere redaktøren i Morgenbladet med resten av leiarartikkelen – som talar tydeleg om det positive ved religionen i samfunnet – og kva vi miste ved at han blei svekka. Endå betre hadde det vore om han hadde sletta den utgåtte greia om at religiøs erfaring er viktigare enn “dogme”.

–

PS :I det siste har avisa sikra seg den kjende og flinke journalisten Frank Rossavik (frå BT) i stallen. Han er ein dyktig bladmann, men –så langt eg har lese – køyrer han dei tradisjonelle fordomane mot religion. Kjipt.

nota bene: “Klassekampen”, venstresida og ‘verdiane’

Klassekampen er ein mangslungen avis. Det kan sprike litt, men det er prisen ein må betale for eit verkeleg mangfald og for ei romsleg redigering. Også når det gjeld stoff om religion og tru

Dette asvpeglar ei raus haldning i redaksjonen, trur eg. Avisen har nok ein strategi og eit aktivt siktemål, der er ei hand på rattet. Men ho røpar ei open, seriøs og utprøvande interesse for religion og religionspolitiske spørsmål.

Seinast dei siste dagane har vi sett døme på dette, som tysdag 31. Mars. Redaktør Braanen skriv leiar – med overskrift: ’Religion’ – og tek avstand frå ekstrem-ateistar som Christopher Hitchens og andre som ser religionen som det største og verste vondet i verda og som opphav til alt som er vondt. Dette, meiner Braanen, overvurderer religionen som årsak til sosiale og humane problem og tek fokus vekk frå andre politiske faktorar.

Braanen lanserer ein meir moderat ateist, Julian Baggini, som ”vil kommunisere med tenkende, intelligente troende” – m a for å kunne isolere ekstremistar.

Eg trur at Braanen skriv dette utfrå ein personleg innsikt om at religion ikkje er noko pr definisjon negativt og at det er trong for å sprenge den religions-hysteriske diskursen som for tida rir oss som ein mare. Fint ville det vere om fleire skjøna at det også finst ateistiske og sekularistiske ekstremistar. Det ville òg vere ei stor betring av det kulturelle klimaet om både truande og ikkje-truande førutset at det finst intelligente og reflekterte folk av båe slag.

Klassekampen spelar her ei modig pionérrolle i norsk samanheng.

–

I same lei peikar redaktørens ’Fokus’-kommentar, same dagen. Braanen går i rette med Magnus Marsdal og hans FrPkode-knekkjing. Det kan sjå ut som om Marsdal vil at den politiske venstresida bør konsentrere seg om økonomi og tradisjonelle klassespørsmål og overlate ”verdispørsmåla” til den andre sida. For det kan synast som arbeidarklassen er etisk konservativ og ikkje så raskt sluttar opp om dei kulturradikale parolane.

Det er nok rett at grunnplanet ikkje er så sprelske kultur-radddisar som eliten og leiarskapen. Venstresida bør absolutt ta opp etiske, estetiske og kulturelle saker på fleire nivå mellom sine sympatisørar og veljarar. Men i såfall vil eg markere: Ein må våge å fasthalde kritikken av den populistiske framand-fiendskapen, ikkje minst islamofobien. Og ein må våge å konfrontere norske godtfolks materialistiske livsstil.

Sant: FrP skal ikkje ha monopol på folkelege ”verdispørsmål”. Men partiet skal heller ikkje ha einerett på å definere kva som er verkeleg verdiar. Kvar vart det av KrF som ”folkeparti”, forresten?

Men takk til Braanen som vågar å ta opp temaet i ”venstresidas dagsavis”!

nota bene: “A very African Message”

Det elles nokså pavekritiske, høgst offisielle, britiske, katolske magasinet The Tablet har på leiarplass den overskrifta som lyser over teksten her (28.mars-09). Benedikts fyrste offisielle Afrika-vitjing var ein tvillaus suksses, konstaterer bladet. Kvaliteten på talane, møtet med dei entusiastiske massane – alt blåste bort skyene som samla seg den fyrste dagen, då han på veg ut av flyet svara spontant på journalistane sine evindlege kondomspørsmål.

Berre i Luanda, den angolske hovudstaden, var det over ein million tilstades på utandørs-messa han feira der. På ulike møte og samlingar tala han –sytten talar – om kampen mot fattigdom, stammekonfliktar og korrupsjon, om kvinnene sin sentrale plass i verdiformidlinga i famile og samfunn, om å hevde Jesu Kristi makt mot okkultisme og trolldom. Til store skarer av ungdomar gav han utfordringa om å våge livslange engasjement, det vere seg i ekteskap ellelr kyrkjeleg teneste.

Og kondomane? Det verkar som om både norske og utlandske media trur paven er skpetiske til kondomane fordi dei ikkje er ”tette” nok og difor upålitande. Poenget er sjølvsagt at den einsidige tilliten til prevensjonsmidlar går utanom det som på sikt er den eigentlege løysinga på HIV- Aids-epidemien: Ei ansvarleg forvalting av den menneskelege seksualiteten. Kondomet er sjølve symbolet på at den vestlege seksualetikken er gjennomførleg og uproblematisk. Den seksuelle frigjeringa – det er Vestens eigentlege fridoms-prosjekt, det store prestisjeprosjektet. Det er universelt og må sjølsagt ikkje vise seg å svikte i den fattige delen av verda. Her står det mykje på spel; difor det oppheita hysteriet rundt denne greia.

Faktum er at i kampen mot epidemien og i omsorga for dei som er råka, står den katolske kyrkja heilt fremst, også i Afrika, gjennom institusjonar og helsearbeid. ”På verdensbasis pleies 25 prosent av alle hiv- og aidssmittede ved katolske helseinstitusjoner, i enkelte afrikanske land over 50 prosent” (Pål Brattbakk, Den kat. Krk.s Info-teneste; dagens Vårt Land, s 24). Skulle ikkje undre meg om han har rett.

Paven får også støtte frå den russisk-ortodokse kyrkja: ”The spread of HIV could be lessened not by contraceptives but by education and a lifestyle that was not ’sinful, aimless and senseless” – igjen i fylgje The Tablet som siterer ein talsmann for Moskva-patriarkatet (departementet for eksterne kyrkjelege relasjonar).

Interessant er likeeins (uventa?) støtte frå The Aids Prevention Research Project ved Harvard Center for Population ansd Developement Studies (direktøren/antropologen Edward C. Green: ”The best evidence we have supports the Pope’s comments… There is a consistent association shown by our best studies between greater availability and use of condoms and higher (not lower) HIV-infection rates” The Tablet siterer eit intervju med Green i den amerikanske avisa National Review og legg til at det , i fylgje Green, handlar om ”risk compensation”. Dei som brukar risiko-kompensasjon, som kondomar, tek ofte større sjansar.

For denne bloggredaktøren er det ikkje mogeleg å ta vitskapleg stilling til desse synspunkta; men dei fortener og bli presenterte i den norske, einsidige settingen.

På stadig fleire måtar er Afrika eit viktigare katolsk kontinent enn Europa og Nord-Amerika.

nota bene: Liberalismar

fyrst publisert i  spalten “Signert” i Klassekampen, i dag…

Finanskrisa er eit stadig meir øyredøvande faktum. Ikkje minst venstreorienterte kommentatorar  held fram at  krisa også er ideologisk; det handlar om samanbrotet av den lenge lovpriste marknadsliberalismen og ein knekk for den globale kapitalismens sigerstog.  Eg er samd.

Men eg synest kriseinnsikten er for smal. Liberalisme er eit mangslunge fenomen og sjølv om vi ikkje kan snakke om eit gjennomført tankesystem, er der samanhengar og affinitetar mellom dei ulike liberalismane. Venstresida vil setje grenser for den liberale marknaden, men køyrer samtidig vidare – og stadig sterkare – på sporet åt den kulturelle og etiske liberalismen. Ein viser ingen vilje til å spørje om det kanskje ikkje finst slektskap mellom den grassate marknadsøkonomien og den ekstreme moralske individualismen som også pregar samfunnet vårt.

Det kan ikkje nektast at veldig mykje av den liberale retorikken rettar seg mot etiske tradisjonar som på ulike måtar legg band på individet. Det syner seg særleg i seksual- og familietikken og i spørsmålet om utdanning og oppseding. Men også i spørsmål om liv og død, om synet på kva mennesket er – som i debattane om abort, dødshjelp, genteknologi og kunstig ”befruktning”. Fordi ein veit at dei historiske religionane er kritiske til desse sidene ved den liberale utopien, blussar det også opp kontroversar om kva plass religionane skal ha i samfunnet. Desse metakontroversane er for tida den overlegent mest markerte og høglydde tematikken i samfunnsdebatten i det heile.

Noko som syner at det nettopp er liberalismen som er den heite poteten i dag. Retten til å ytre seg er sett i fokus, men under det sterke engasjementet for ytringsfridom, ligg insisteringa på å kunne kritisere og frigjere seg frå ein del tradisjonelle verdiar. Det er retten til å utfordre og nedkjempe desse, som utgjer ”trøkket” og lidenskapen i debatten. Temperamentet, inntil raseri, i forsvaret for ”dei liberale verdiane” syner ein stigande angst nettopp for at frigjeringa frå den tradisjonelle etikken skal bli stagga.

Det ville vere bra både for blodtrykket, for den offentlege samtalen og for samfunnsutviklinga om ein roa med og prøvde å puste litt djupare. Kvifor er ein så lite viljug til å sjå nærare på kva den konskevente etiske individualismen gjer med oss? Kvifor ser ikkje venstresida at også høgresida ivrar for den slags liberalisme? ”I liberalistisk tradisjon er det vanlig å ta utgangspunkt i at man bør kunne gjøre hva en vil så lenge dette ikke skader andre”, uttalar FrP-tenkjaren Ole Vanebo i ein blogg eg las nyleg. Sant å seie, synes eg oftast at argumentasjonen i etisk tenkjing på venstresida ikkje skil seg serleg mykje frå dette. Kvifor ikkje våge å tenkje meir som debattanten Erik Sårheim i eit innlegg i Dagsavisa (5.mars ), når han argumenterer for ”behovet av en meningsbærende horisont i menneskers liv”? Då kjem ein ikkje utanom spørsmål det ikkje er plass til i Vanebos liberalistiske tommelfinger-regel. Spørsmål om menneskesyn, om kva som er grunnlaget for den menneskelege moralen, om viljefridom og autoritet, om korleis ein skal takle verdikollisjonar mellom storsamfunnet og motkulturane.

Det er grunn til å lure på kvifor venstresida, særleg i SV-utgåva, profilerer seg og intensiverer seg stadig meir nettopp på individmoral og familie- og samlivsmoral? Dette har vel alltid vore med i den radikale porteføljen, men det har vore eit markert skifte frå økonomi, utanrikspolitikk og fredsengasjement til kultur- og livssynsaker. Er det humanetikarane i partiet som har teke styringa? Er SV-miljøa i ferd med å bli meir liberale enn sosialistiske?

Den liberalistiske sjølvrealiseringa – vere seg den politiske fargen er raud, grøn eller blå – er nihilistisk og destruktiv både i høve til samfunnet, til naturen og den økologiske balansen og til den menneskelege personen sjølv. Dyrt er det med.

Krisa kjem også for denne liberalismen. Toget nærmar seg, det susar alt i skinnegangen.

nota bene: Snåsamannen, bøn for sjuke, eksorsisme m. m.

Tematikkar med religiøs profil er på topp for tida. Sist måndag var det fem hundre deltakarar, med folk utgjennom dørene, på Litteraturhuset i Oslo, der mange av dei trendy debattane i hovudstaden går føre seg.. Det seier meir enn et meste om at religion og tru er tilbake på den offentlege arenaen – om noko endå skulle tvile på det. Sjølsagt er ikkje alle tilhengjarar av religion; tvertom ser vi ei mobilisering mot, men det hadde ikkje vore tilfelle dersom ikkje nettopp mange er for! Som eg har både blogga og skrive og sagt lenge: Samfunnet blir meir polarisert, ikkje minst i høve til religion og tru. Bra og sunt for alle partar, sjølv om det blir vansklegare. Og meir spennande, meir lærerikt!

Mykje av det kontroversielle kjem av at den etablerte, sjølvtrygge og ofte arrogante sekularismens hegemoni er i ferd med å bryte opp, som tjukkisen i ei elv om våren; ’isfærd’, kalla vi det i heimbygda mi. Den siste tida er det Snåsamannen, lækjande hender, bøn for sjuke, hijab og eksorsisme som har vore i fokus. Hijab og denslags har eg skrive om her tidlegare – og kan no berre rsakt seie noko om det andre:

Bøn for sjuke? Skulle det vere så merkeleg? Det utgjer ein stor del av Jesu gjerning slik vi les det i evangelia. Likeeins i apostlane si verksemd og i urkyrkja. Og i oldkyrkja. Og heile vegen i den katolske kyrkja. Alle dei store helgnane , som den hl Frans og den hl Dominikus, ba for sjuke og opplevde at under skjedde. I den katolske kyrkja er dei heilage si forbøn hos Gud ein viktig del av trusliv og trusrøynsle og eit kriterium for helgenkåring. Dei store valfartsplassane som Compostella, Nidaros og Røldal i mellomalderen og Lourdes, Guadalupe, Fatima og Medjugore i nyare tid – bøn for sjuke er ei av hovudsakene her. Sjukesalving-sakramentet (tidlegare kalla ’Den siste oljen’) er ein ordinær del av katolsk sjelesorg.

Så vidt eg har skjøna Snåsamannen, utfører han sitt kall på kristen grunn, som eit truande menneske. Han er klokkar i Snåsa! Det finst også menneske som har ”lækjande hender” som ei reint naturleg gåve – og det skal vi ikkje avvise, dersom det vert brukt på ein seriøs og open måte. Vi skal hugse på at Gud verkar også i skaparverket, hans nåde er på ferde også der; alt godt kjem frå Gud; ”all god gåve og all fullkomen gåve kjem frå han” (Jak 1,17).

For truande er det viktig at bøn for sjuke blir utført på ein usekterisk måte, i harmoni med kristen tru og lære,

Eksorsime? Ja det er også heilt dominerande i Jesu gjerning og i apostlane sin misjon. Evangeliet handlar om forløysing og utfriing av mennesket og all skapningen frå fordervskreftene: Døden, synda og demonen (djevelen). Eksorsismebøner inngår i det katolske katekumen- og dåpsritualet og ’eksorsist’ er eit embete i kyrkja Kvart bispedøme har som oftast ein eller fleire eksorsistar.

Det er heilt vanleg at ein i denne delen av sjelesorgen samarbeider med somatisk og psykiatrisk medisin.

Så også på dette området seier eg: -Velkomen til røyndomen! Det finst ei usynleg verd likesåvel som ei synleg. Og kyrkja tek heile røyndomen på alvor.

nota bene: Siv-jabb

Frp surfar vidare på bylgjeryggen av norsk grums. ”Hijab-effekten” kallar media det når partiet no har stigande statistikkar igjen.

For min del aukar dette berre mi eiga framandkjensle som nordmann. Kvar bur alle desse hijab-hatarane? Er det eit by- eller landsfenomen, er det aust- eller vestlandsk, trøndsk, sørlandsk eller nordnorsk? Eller er det jamt fordelt?

Alle som er veldig mot hijab til politiuniformar, er ikkje sympatisørar av Frp og stemmer ikkje i oppsongen mot ”snikislamisering”; det er heilt klårt og eg meiner det finst aktverdige grunnar både for- og mot. Likevel er det vel ikkje mykje feil å anta at hijab-”effekten” er ein effekt av anti-islamske og antireligiøse sentiment i folket.

Redsla for det framande spelar med. Likeeins ei statisk oppfatning av kva som er ”det norske” (sjå vettug leiarartikkel i Morgenbladet i dag); som sagt her i bloggen før: Torbjørn Egner –epoken er over. Det snille, einskaplege landet ikkje langt unna der julenissen bur med sitt ”good guy” sjølvbilete har endra seg. Det er ikkje bra når pynten blir hengande i huset etter han er visna og høgtida slutt.

Veldig mykje av talen om at dei ”norske” verdiane er truga av religion og særleg islam, er ein angst- og aggresjonsretorikk. Vi treng å finne ei ny ”forteljing” som kan fornye kulturen, som ser religion som noko spanande og konstruktivt og ikkje som eit vonde som skal tøylast. Når vi trur på den gamle forteljinga, er det ikkje fordi ho er “sann” ellr “prova”, men fordi ho har vore gjenteken så lenge og av så mange. Utfordra av sekularisme på tomgang, har dei religiøse tradisjonane mykje å stå saman om. Religionane må ha plass både for intern og ekstern kritikk for å kunne takle nye situasjonar, men dei skal ikkje la seg kue og ikkje la seg herse med av ein arrogant sekularisme – som om den åleine står for fred, utvikling, rettferd og framsteg. Sekularismens nære slektning, liberalismen, har finanskrisa avslørt; snart vil ein skjøne at det ikkje gjeld berre økonomisk liberalisme, men og den kulturradikale liberalismen – med sin ekstreme indivdualisme, si konsumdyrking og si råkøyring mot naturmiljøet.

Vil du at kristendomen skal forbli ein del av det norske framtidsbiletet? Då er det berre éin ting som nyttar no: Ras ikkje mot ”dei andre”, men set i gang og praktiser di eiga tru.

nota bene: Kort sagt…

Jobben er krevjande for tida – og sakene som krev standpunkt, står i kø. Eg kan no berre kort seie fylgjande:

Om Holocaustbiskopen Williamson et co:

*Heving av ekskommunikasjon er ikkje det same som ”rehabilitering”. Williamson og dei andre frå PiusX-fellesskapen er stadig ikkje godkjende av den katolske kyrkja og har inga legtim embetsutøving.
*Pave Benedikt visste ikkje om Williamsons utsegner om Holocaust,
* men fordi han er ansvarleg, burde nokon i Vatikanet vite det og formidle det før det var for seint,
*så rutinene i Vatikanet treng fornying! Fleire mediakunnige, gjerne lekfolk (ein god idé i andre Vatikan-avdelingar også). Og den interne kommunikasjonen må skjerpast.
*Denne paven er absolutt ikkje antisemitt; tvert om.
* Williamsons ytringar er skandaløse og avskyelege.

*Tida er kanskje inne for heving av ekskommunikasjonen av nokre av frigjeringstelogane også?

Om hijab i politiet:

*Kanskje det? Kvifor ikkje? Vis meg ein ”nøytral” politimann.

Om godkjenning av muslimsk friskule i Oslo:

*Sjølsagt.

Om Darwin-jubileet:

*OK med Darwin – så lenge eg slepp han som ”livssyn” og ideologi. Pass opp for ”vitenskapleg” menneskesyn og ”vitenskapleg” moral.

nota bene: Gud i teatret

Gud dukkar opp over alt for tida; i Snåsa, i Senterpartiet, i det amerikanske presidentvalet – og på Nationaltheatret, i dramatiseringa av Dostojevskijs ”Brørne Karamasov”. Kor vellukka det er å lage ein scenisk vesjon av ein diger roman, kan diskuterast; det blir lett ein serie med tablå.

Meir interessant er det om teatret taklar den uomtvisteleg religiøse problematikken hos Dostojevskij. For eit par år sidan såg eg ei liknande oppsetjing på Det Norske Tetaret; ”Brotsverk og straff”. Då slo det meg veldig tydeleg at norsk teater  – regissørar og instruktørar, så vel som skodespelarar – manglar noko vesentleg for å levandegjere stoff med religiøs og teologisk vinkling: Metafysisk peiling. Det finst sikkert unntak, men teateret speglar den gjennomsnittlege kulturen der religiøs indifferens er blitt kvardagskost. Ein vegg har falle ut or det åndelege huset og livet går greitt utan.

Dette har ei reint kunnskapsmessig side. Innsikten i teologi og religiøs historie, kjennskapen til grunnleggjande tekstar – Bibelen, ikkje minst – til ritual, mystikk og estetikk har skrumpa inn, sannsynlegvis fordi dette stoffet er blitt meir og meir marginalt i formasjon og danning; i heimemiljøa, i skulen og i akademia.

Men det har òg med livrøynsle å gjere. Når den religiøse praksisen jamtover innskrenkar seg til ei kyrkjeleg gravferd i ny og né, vil innforlivinga i religion og trusliv svekkast. Vi kan trygt tale om ei omfattande religiøs framandgjering i kulturen. Religionen er ikkje utrydda, men han er trengd ut til sidene av dei miljøa som set standardane og som let oss forstå kva som til ei kvar tid er akspetabel åtferd og tankegang. Alt oppstyret om Snåsamannen syner i kor stor grad ting rører seg under det elitekontrollerte kulturnivået. Og det er det som blir reflektert i toppinstitusjonar som (National-)teatret.

Når ein skal ta i religiøst stoff, legg ein nesten intuitivt inn ein trygg distanse, som oftast gjennom nokre lag av rølp eller ironi. I Karamasov-førestellinga opptrer det, som forventa, geistlege som er dumme, hyklerske og lett latterlege. Det finst, sjølvsagt, men ikkje spesielt framtredande i Dostojevskijs eigen versjon av den scena eg tekjer på.  Fridom i regien er éin ting, kulturelle klisjéar er noko anna. Staretsen Sosima, i Espen Skjønbergs skapnad, framstår som klok og underfundig, men i romanen kjenner eg ikkje att den noko pre-senile og skjøre typen som dukkar opp i dramaversjonen.
Aljosja bir alvorleg og vakkert spela av Mariann Hole. Å la ei kvinne spele mann eller omvendt, kan vere eit bra grep – men fungerer det ikkje her også som ei distansering? Den gode og truande Aljosja famlar seg fram, svaksynt og anemisk, endå forfattaren uttrykkjeleg seier at han var ”en kraftig, rødmusset gutt”  som ”nærmest struttet av  sunnhet” (Thomas Christensens omsetjing, s. 34). Denne gongen møter vi representanten for religionen som anten ”too good to be true”, som ”myk mann” – eller som utslept på prøve frå ein institusjon. Det hadde vore langt fårlegare om han hadde vorte spela som ein verkeleg mann av kjøt og blod, ein helgen av Karamasov-kaliber.  I dramaet flatar dette ut og Aljosja blir uskadeleggjort.

Ein av dei beste er John Brungot som den slue Smerdjakov. Han loddar vondskapen i mennesket og får fram Lucifer-ljoset i det demoniske, det fascinerande ved det vonde. Metafysikk handlar om å ane det overnaturlege, ikkje berre i det gode, men også i det vonde. Sterkast inntrykk gjer likevel Mads Ousdal i rolla som Ivan. Truleg fordi dette er ein skodespelar med indre kraft og alvor. Det er tydeleg at han her kjempar Ivans kamp, kampen om trua, kampen med Gud. Her rører vi ved det som går ut over det psykologiske og moralske, her er vi i den åndelege verda.

Teatret er ikkje berre instruktør og aktørar, det er også publikum. Som av eit instinkt, let regissøren ein av personane kaste ein sluttreplikk ut i salen; eit utfordrande spørsmål om kvifor tilskodarane har møtt fram: -Fordi vi vil ha brød og cirkus? Og eg spør: Kva for ei verd tilhøyrer eit vanleg, norsk Nationaltheater-publikum? Er det istand til å ta opp dei store spørsmåla som Dostojevskij reiser? Er spørsmålet om Gud i det heile teke levande, kan det stikke i hjarta?

Eller meiner vi at har vi gjennomskoda alt, som ateisten Miusov – ein ”pariser og fremskrittsmann”?

(Prenta i spalten “Signert” i Klassekampen, i dag, laurdag 14. febr -09)