discursus…

må rekne med litt engelsk og litt Newman i denne bloggen i denne epoken…

“WHEN WAS THE WORLD WITHOUT IT?” (Newman)
-OM TEOLOGIEN II

“Whoever philosophizes, starts with it, and introduces it, when he will, without any apology… Men the most opposed, in creed or cast of mind, Addison and Johnson, Shakepeare and Milton, Lord Herbert and Baxter, herald it forth. Nor is it an English or a Protestant notion only; you track it across the Continent, you pursue it into former ages. When was the world without it? Have the systems of Atheism or Pantheism, as sciences, prevailed in the literature of nations, or received a formation or attained a completeness such as Monotheism? We find it in old Greece, and even in Rome, as well as Judea and the East. We find it in popular literature, in philosophy, in poetry, as a positive and settled teaching…”

Newman er frimodig og ublyg på vegner av teologien, slik vi finn han innan dei teistiske og monoteistiske religionane – og sjølvsagt har han særleg den jødisk-kristne tradisjonen og teologien i tankane. Sjølve syndefallet i den teologiske verda er å ha godteke den marginaliseringa og fortrengjinga av teologien som vi har vent oss til i vår kulturkrins. Det har gått oss fullstendig i blodet; vi reknar det meste av det som finst på kunnskapens område, som allment, noko som angår alle, som alle kan ta stilling til, noko som alle bør vite noko om. Men teologien held vi ”innan familien”; det gjeld for noko ”partikulært”, noko ein kan velje ut eller -inn.

Det er sjølvsagt Opplysinga sine opphavsmenn som har lansert denne tenkjinga. Gibbon, Hume og Bentham på britisk side; dei franske encyclopedistane og radikale fritenkjarane på den andre sida av Kanalen. Berre empiriske og ”positive” fakta kan gjerast til allmenn kunnskap. Alt ”overnaturleg” må forvisast til området for ”smak og behag”. Eller ”ubehag”, som oftast.

Noko av det mest avorlege med dette, er at dette regimet (for det dreiar seg om makt) har lukkast med å usynleggjere trua og teologien også i historia, både den kulturelle og den politiske – som anna enn noko primitivt og destruktivt som langsomt svinn bort. Newman gjer kort prosess med heile tankegangen og minner oss om at teologiske vinklar, problemstillingar, termar og tankeliner er frapperande tilstades overalt i sivilisasjonshistoria: ”When was the world without it”? Teologien er ikkje noko forsert og søkt, seier han, men noko som kjem spontant, som melder seg og som kan tematiserast ”without any apology”.

Ved nærare ettersyn vil ein kunne sjå i kor høg grad den idéhistoriske utviklinga - i vårt kulturelle område, i alle fall – er teologisk styrt. Det er Gud og tankane om han som filosofane slåss med, rasar over, mediterer på, riv seg laus frå eller vender tilbake til heile tida. Historia er kort og godt teologisk informert.

”When was the world without it?” Temperaturen i vår tid, frå offentleg nøytralisme til rabiat ny-ateisme tek mål av seg til å seie: Frå no av skal verda vere utan desse meningslause idéane! Det er dette eg har kalla det ”titatinske” ved prosjektet. Som om ein ville seie: Frå no skal tyngdekrafta opphevast!

Vil dei lukkast?

Note: John Henry Newman: The Idea of a University, ed: Rinehardt et co, New York, 1960, s. 51.

discursus…

Alt no eit lite glimt frå Firenze der eg var nyleg…

Det er Savonarolas by; frater Girolamo Savonarola (1452-1498), prior i San Marco –klosteret, der ein av hans forgjengarar, fr Antoninus av Firenze, fekk sin medbror, fr Angelico, til å måle ein freske i kvar celle. Både fr Girolamo og fr Antoninus var aktive i reformen av dominikanarordenen; tilbake til den strenge observansen etter regel og konstitusjonar. Det vakre og det asketiske er ikkje motsetnader, slik ein ofte trur. Fr Girolamo, meir kjend berre som Savonarola, er mest kjend som den store botspredikanten, men - igjen tvertmot det mange trur – var han ingen motstandar av kunst og litteratur. Han fekk oppretta arkitektur- og kunstskule i klosteret - som vart eit av dei viktige sentra for den frambrtande renessanse-humanismen. Sjølv var han ein verkeleg intellektuell kapasitet og lærd mann. På grunn av si utfordrande forkynning, som samla så mange at den store Domen i Firenze var sprengfull i årevis når han steig opp på preikestolen, fekk han etterkvart fiendar både blant fyrstar og prelatar.

For å fasthalde og vedkjenne si katolske tru under alle skuldingane, skreiv han ned denne trusvedkjenninga:

“ Å Herre, eg vedkjenner deg som den fullkomne, usynlege Treininga; tre i Èin, Fader, Son og Heilag Ande; eg vedkjenenr deg som Det ævelege Ordet, og at du steig ned i Marias morsliv, at du steig opp på krosstreet for å utrenne ditt blod for våre synder. Eg bed deg, at eg ved blodet ditt må vinne tilgjeving for syndene!”

Kva ser vi her anna enn den grunnleggjande, katolske og kristne trua i ein sum, uttrykt og vedkjent av denne dominikanarbroren i Italia på 1400-talet? Det er ein tankestillar for protestantar som ofte tenkjer at dette var ukjent i mellomalderens katolske kyrkje, at det er noko som kom med Reformasjonen etter å ha vore borte sidan aposteltida. Og kanskje finst det også katolikkar som har godteke denne tankegangen? Som meiner at ‘den slags’ nettopp er ‘protestantisk’? Medan det i røynda er breiddfullt av det i heile den katolske trusoverleveringa. I messa, i tidebønene, i hymner og songar, i kyrkjekunsten, i preikesamlingar og i teologiske framstellingar. Det er katolsk fordi det er kristent, det er kristent fordi det er katolsk.

Kyrkja sine kår vil endre seg, kanskje drastisk, i den tida vi går inn i. Der det vil vere kristne, er det dette som vil vere trua deira. Hjarta og hjarteblodet. Guds og vårt.

discursus…

OM TEOLOGIEN I
- med utgangspunkt i Newman-tekst.

”If, for instance,Theology, instead of being cultivated as a contemplation, be limited to the purposes of the pulpit or be represented by the cathecism, it loses, - not its usefulness, not its divine character… but it does lose the particular attribute which I am illustrating; just as a face worn by tears and fast loses it beauty, or a labourer’s hand loses its delicatness; - for Theology thus exercised is not simple knowledge, but rather is an art or business making use of Theology”

For Newman høyrde telogien med i Universitetet, fordi det er ein del av røyndomen, av den universelle kunnskapen. Han nekta å sjå på teologien som ei sekt-dialekt, utan plass i det ålmenne, i det felles offentlege romet. Ein av hans landsmenn, Jeremy Bentham (1748-1832), ein av ingeniørane for den moderne livskjensla, meinte at teologien ikkje hadde nokon offentleg plass – fordi han ikkje representerte verkeleg kunnskap. Dermed var han ikkje berre unyttig, men jamvel skadeleg. Det er ikkje vanskeleg å kjenne at utviklingsdraga fram til vår eiga tid i dette. Det er både vanleg tankegang og noko som har vorte hevda med stor energi i det siste, av ivrige nyateistar (som R. Dawkins).

Newman skriv om teologien i eit kapittel om ”dei frie kunstane”; the liberal arts/artes liberales (jfr den gamle nemninga examen artium)– altså om skule- og universitetsfag som ikkje var direkte profesjonsorienterte (slik som t d medisin, jus, farmasi ). Han var ein sterk kritikarar av ein del av tankegangen frå Opplysingstida, nyformulert og aksentuert av hans samtidige John Stuart Mill (1806 -1873 ), særleg den s k Utilitarismen; at alt skal sikte på ”det nyttige”. Ettersom verdiar med høgre forankring, som dei tradisonelle dygdene, eigentleg ikkje finst.

Det kunne vere lett å tenkje at teologien er profesjonsfaget for dei som jobbar i kyrkja; presteskapet og andre. På sett og vis har teologien falle mellom to stolar: Den akademiske vitskapen, der ein metodisk ser bort frå det guddomlege og der fagkulturen er fullstendig sekulær og ofte karriere-retta. Og den fromme, matnyttige presteutdanninga (evt kateketutdanninga o s b). For Newman – som for kyrkjefedrene, dei store skolastikarane, dei monastiske teologane, for ikkje å seie Bibelen sjølv – er teologien fyrst og fremst kontemplativ. Noko ein mediterer over; reflekterer over, studerer, grunnar på. Det kontemplative inneber ikkje at bøna erstattar det grundige, saklege studiet. Men studiet har berre det målet å søkje sanninga – om Gud (teo-logi =talen/læra om Gud) og om mennesket og skaparverket sitt tilhøve til Gud. Det er å sjå alt ”i Gud”. Ja, noko av det som er alvorleg med å fjerne trua og teologien frå den offentlege samtalen, er at eit djupare perspektiv på mennesket og på livet lett vert borte.

Det kontemplative omfattar nettopp det ’unyttige’, det å berre omgåast ’det sanne, det gode og det vakre’. Vi kan vel nokå trygt seie at ikkje berre er teologien, men mykje av kunnskapssøkjinga og det akademiske livet i dag, manglar tid, ro, resursar og motivasjon for det ’unyttige’, kontemplativet studiet. I det lange løp viser det seg ikkje å vere så ’nyttig’ – for sjølve kvaliteten blir skada. Og det nyttar ikkje i lengda…

I dominikanarordenen, Preikebror-ordenen, skal studium og forkynning ha ein hovudplass. Men vi skal merke oss at eitt av mottoa våre er: Contemplare et aliis tradere contemplata (Kontempler og gi vidare til andre det du har kontemplert) og ikkje ut aliis tradere osv (ut= for å). Vi skal ikkje studere og be for å forkynne. Vi skal gjere det – som eit mål i seg sjølv, og så skal vi forkynne og undervise. For fyrst då kan du ha noko ekte å seie, noko som rett og slett er er sant, godt og vakkert. Det er heile skilnaden.

Den kontemplative innstillinga til livet, til studiar, til skaparverket, til samfunnet – og djupast sett til Gud; det er det som er mest påkrevd for både intellektuell, etisk og åndeleg fornying i dag. Fascinasjon, undring, tålmod – i staden for kynisk kunnskapsproduksjon og kunnskapskonsumering. Anten det er i kyrkja eller i samfunnet.

Note: Frå boka:The Idea of a University, s 82, sjå ‘discursus’ 3.juni

discursus….

NEWMAN OM DET Å SKRIVE

”A great author, Gentlemen, is not one who merely has a copia verborum, wether in prose or verse, and can, as it were, turn on at his will any number of splendid phrases and swelling sentences; but he is one who has something to say and knows how to say it… He is master of the twofold Logos, the thought and the word, distinct, but inseparable from each other… He writes passionately, because he feels keenly; forcibly, because he conceives vividly..”

Newman-studiar medfører Newman-lesnad. Ei av hans beste bøker er, syns eg, ”The Idea of a University” – der han prøver å overtale det irske katolske hierarkiet som har bede han å starte eit katolsk universitet i Dublin om at det ikkje må vere eit stramt og engsteleg presteseminar, men eit klassisk og ope akademi som i Oxford og Cambridge. Akk, tida var ikkje inne for dette endå for dei trauste katolske biskopane. Men Newmans føredrag, som seinare blei bok, er gull verd. Sjølv om Newman nok gret blodtårer av vonbrot over at prosjektet ikkje blei som han ynskte.

Her talar han om skrivekunsten, om det litterære. Han var – i kraft av heile den kulturen han kom frå – ein lítterær person. Det endra også måten å drive teologi på. Synet for at trus-sanningane fyrst og fremst er levande tekstar; forteljing, bilete, symbol, teikn… Som i Bibelen og i liturgien.  Når Newman skriv,  praktiserer han det han lærer – som ein av dei store skribentane og språkbrukarane i det Viktorianske England.

Kva gav han slik kraft? Det at han var Logos-forankra; han visste at det fanst meining, sanning, noko  som kunne finne gjenklang i alle menneske, lek eller lærd. Og han visste at denne meininga syner seg i uttrykksmåten, at form og innhald heng saman. Han var sjølv ”master of the twofold Logos”.  Å ha noko å seie, noko som har hald, som er tenkt og levd, som både er motteke gjennom den store menneskelege overleveringa – og som har gått gjennom livet til den som skriv. Og så å ville meddele det, for ein kvar pris.

 Det verkar så sjølsagt, men det er sjeldan. Fordi det er krevjande å leve så lyttande, så eksistensielt, så kontemplativt og så engasjert på same tid  at ord stig opp til overflata av hjarta – som tale, som skrift.

All skriving og tale har å gjere med han som er Ordet, Logos; Kristus. Han som ”opplyser kvart menneske” (Joh 1). All skapande verksemd er ”deltaking”   -  i Guds skaparakt, i Guds tanke.

 

 

J. H. Newman, The Idea of a University, ed. Reinhardt & Co., Inc, Toronto 1960, s. 219

carpe diem/discursus…

ROMA-NTIKKEN

I dag kom varmen skikkeleg til Roma! Heldigvis sat eg svalt og dunkelt under loftsbjelkane på “Keats and Shelley House” ved Spansketrappa - for å lese om Coleridge et co. Eg har no skjøna at sjølv om Keats, Byron og Shelley ikkje var truande (i alle fall ikkje Shelley), var dei likevel i kontakt med Coleridge og “den sida” av Romantikken; dei dyrka han ein god del og likte dikta hans godt. Coleridge skreiv vidløftige-, ikkje u-systematiske, men spreidde tekstar on teologi, filosofi, litteratur og politikk. Men det var ikkje bøkene som var greia. Hans enorme innflyting (dei som kritiserer han, må ergerlege innrømme det) på ein heil epoke skuldast like mykje Personen; hans liv, lidingar, nevroser, drugmisbruk, pengeproblem, forelskingar, venskapar… Og dette er jo noko av Romantikkens idé. “Heile personen” med sitt intensive liv, det er filosofen - filosofien! Eg hugsar Bjørnsons dikt, om si tid som ung student ein stad i verda: “Jeg levet mere enn jeg sang…!” Han var så aktiv, personleg, at han fekk ikkje dikta noko!

Immanuel Kant, etter klisjéen og legenden (og et trur han har noko for seg, élas!) ein nokså pedantisk fyr frå Aust-Preussen (men ein stor filosfof!) - skal ein gong ha grynta til ein “elev” av seg, Jacobi (ein spennande og lite kjend tysk, klårt kristen filosof!) som tenkte meir utfrå det estetiske, det intuitive og det åndelege: “Filosofi er grunnleggjande prosaisk!”. Typisk “klok” utsegn som alle som vil reknast for fornuftige og nøkterne og ansvarlege og vitskaplege, vil akklamere.

Coleridge et co såg meir sjela i tinga - som i desse linene frå eit lite dikt (”Phantom”) om eit vakkert menneske:

“She, she herself, and only she,
Shone through her body visibly”

Dette er heile Romantikken, filosofisk - og teologisk. Skal snart skrive noko om ‘teologi’ og ‘antropologi’; det har vorte aktualisert av nokre kommentarar.

Eit sveittande God natt! Eller God dag!, om du les dette på dagtid… Vindauga er ope, Roma-natta susar inn, svart og varm.

carpe diem/discursus…

PÅ SPORET AV ROMANTIKARANE

Endeleg kom eg meg til plassar i Roma der det er meir å finne av den litteraturen eg treng å sjå på før eg er ferdig her.

Såleis hamna eg i dag på det eksotiske ”Keats and Shelley House” på hjørnet av plassen ved Spansketrappa. Og etterpå i det viktoriansk trygge Newman-senteret i Via Aurelia, oppover forbi Vatikanet.

Regnet plaskar ned i kveld – som det gjorde tidlegare i dag då eg sprang avgarde på sleipe brusteinar bort dei smale gatene forbi Jesuittane sitt universitet, Gregoriana, forbi Trevi-fontena og til huset der altså Keats, Shelley, Byron og andre heldt til når dei var i Roma. Der finst det eit lite eksotisk bibliotek med gamle utgåver av engelske romantiske diktarar, men også anna litteratur om diktarane og diktinga deire. Heilt opp på loftet vart eg teken med, av den trivelege engelske styrarinna. Der hadde ho kontoret sitt med PC og ein liten hund, ein fox terrier, slike som tradisjonelt vert/vart brukte i den aristokratiske revejakta, med lordar, horn og hestar. Styrarinna viste seg å vere frå Nordaust-England og var svært på bylgjelengde då ho høyrde at eg var norsk vestlending. Yorkshire, Lindisfarne, det skotske høglandet, Hebridane og Iona - stader eg har vore fleire gonger – viste seg å vere ein felles ”romanse”. Vel, bøkene vart funne, eg las ei stund og gjorde avtale om neste vitjing. Her får ein ikkje låne bøkene med seg, nemleg; dei må lesast on location.

Av dei engelske romantikarane er det særleg Coleridge som opptek meg. Både han og Wordsworth og fleire knytte gjenoppdaginga av kjenslene, imaginasjonen, intuisjonen, språket og poesien til eit åndeleg syn på røyndomen. Coleridge var, trass (eller på grunn av?) sin storslagne, intense personlegdom heile tida sterkt oppteken av kristen tru. Medan Byron og ikkje mist Shelly var ateistar, den siste svært rabiat og krass. Men begge likte Coleridge… Shelley drukna på ein båttur i Middelhavet, endå berre ein ung mann – og vart brend på bål på den kvite sandstranda. Det mystiske og okkulte som kunne fascinere romantikarane, får her ein skugge av det demoniske og tragiske over seg, syns eg..

Kva var det som gjorde at nokre vart vantru og andre truande av dei intellektuelle frå denne epoken? Sjølsagt fordi dei var ulike; å plassere folk i ’epokar’ (les: båsar), som ”Romantikken”, er ettertida si sortering. Det var i alle fall ein periode der den menneskelege personen i sitt djup, med heile seg, med kjensler, kjøt og blod, med dunkle djup og høge lengsler blir funnen fram att etter Opplysingstida sin kjølege objektivisme. Som endå får oss til å tru at det er ”fornufta” som avgjer våre viktigaste val og overtydingar. ”Go back as far as you may, you cannot come to a man without a previous aim or principle”, skriv Coleridge ein plass. Du ber alltid med deg noko som orienterer personlegdomen din; ei grunnretning, ei grunnkjensle, noko personleg, som påverkar også tru eller ikkje tru.

Det meiner eg Romantikken syner oss. Mennesket reagerer, tenkjer, vil, med heile seg. Når nokon ikkje trur, er det ikkje fordi han eller ho ikkje ”kan” på grunn av fornuften. Det er eit spørsmål om kva som er dine djupaste sympatiar. Gjevne i di livshistorie, i den kanskje umedvitne visjonen eller draumen om korleis du vil leve livet ditt.

Både Coleridge og Shelley var kompliserte, ofte ulukkelege. To uregelemessige verb. Som valde ulike gramatikkar for seg sjølve.

Kvifor er nokre Coleridge og andre Shelley? Og kven er du?

discursus…

TRAJANS SØYLE
- ein romersk meditasjon

Frå: William Wordsworth: ’ The Pillar of Trajan’

”Memorial Pillar! ’mid the wrecks of Time
Preserve thy charge with confidence sublime –

The exultations, pomps, and cares of Rome,
Whence half the breathing world received its doom.

…

O weakness of the Great! O folly of the Wise!
Where now the haughty Empire that was spread

With such fond hope? Her very speach is dead;
Yet glorious Art the power of Time defies,

And Trajan still, through various enterprise,
Mounts, in this fine illusion, toward the skies;

Still are we present with the imperial Chief,
Nor cease to gaze upon the bold Relief

Till Rom, to silent marble unconfined,
Becomes with all her years a vision of the Mind!

–

Nokre liner frå Wordsworths dikt herfrå strøket, konsipert på ei Italia-reise i 1825. Han var altså her, ein av dei diktarane eg jobbar med i mine studiar av den Romantiske epoken i England – som bakgrunn for John Henry Newmans teologi.

Rett her nede på flaten under klosteret, på Forum Romanum, står keisar Trajans søyle, med innhogne ”teikneseriar” av kampar og sigrar, ei heil historie i spiral oppetter den enorme søyla..

Men for Wordsworth, som for mange, er sigers-søyler like mykje minnesmerke om kulturars og sivilisasjonars fall som for deira framgang. Mitt inntrykk er også, som eg har skrive i eit dikt her, at antikken ikkje utan vidare er Romas levande røyst. Turistar trakkar rundt - og ser og ser. Eg trur dei må gå inn i kyrkjene, gjerne dei små og anonyme, for å høyre. Der trunar Kristus på si sigersøyle, krossen, og seier: -O weakness of the Great! O folly of the Wise!

Likevel – med eit samlande syn på historia som ein del av ei meniningsfull utvikling, med spor av Gud – kan dei romerske monumenta, massane av bygningar, ruinar, brotstykke og fragment, saman med kyrkjene, katakombane og klostra; det mystiske, kristne Roma; byen over apostelgravene, bli eit bilete, eit symbol, på det indre livet i mennesket. For romantikarane var dette sjølve ”greia”: Den ytre røyndomen er eit symbol – ikkje som vi ofte forstår det, som ein billeg illustrasjon – men eit fortetta, levande bilete som held røyndomen saman for oss, og i oss.

Difor ser vi byen, som alltid vil vere ein æveleg stad, eit verdsentrum (’whence half the breathing world received its doom’) – eit symbol på menneskesinnet; ein intellektuell, åndeleg og moralsk By, med si historie, sine triumfar og nederlag, si lange røynsle, stadig på veg mot orden, fred og venskap.

”Till Rome, to silent Marble unconfined/ becomes with all her years/ a vision of the Mind”…

”Til Rom, ei meir av stille marmor mura inn/ skal bli, med alle sine år / biletet av vårt sinn” .

Det er i alle fall ein måte å sjå det på.

discursus…

eg legg ut ’konsept-manuset’ for foredraget i dag for dei 250 delegatane her, over emnet eg hadde fått oppgjeve. Hovudpunkta/eit konsentrat…

’BLÅ KORS’ – ÅRSKONFERANSE, FRED 2/5-08; FOREDRAG: ”KVA ER DET ’FELLESKRISTNE?’ ”

Vi er i dag vitne til ei endring av haldningar og konstellasjonar i det som handlar om ’det felleskristne’. Uventa konstellasjonar: Katolske kyrkje og Misjonssambandet/lågkyrkjeleg kristendom står saman. Jamvel Pinsevenene og karsimatiske rørsler er inne i dette (døme). Ikkje berre når det gjeld det ’etiske!; også når det gjeld dogma/lære. Rett nok har dei tradisjonelt ’katolsk-kritiske’ endå vondt for å innrømme endringa, men det er kulturavhengig, og vil endre seg vidare.

I eit protestantisk dominert miljø som det norske, har ’det felleskristne’ lett blir konsentrert –eller redusert – til nokre enkle parolar: -Bibelen! Jesus! Nåden!