discursus: WORKSHOP OM MINORITETAR; HOLOCAUSTSENTERET, OSLO, FRED 27/11-09: ”MINORITETAR, MULTIKULTUR OG EINSKAPSKULTUR”

…i går var eg med som foredragshaldar på Holocaust-senteret, i Villa Grande, på Bygdøy. Senteret skal også fokusere på minoritetsspørsmål generelt og samfunns-spørsmål i tilknyting til det.  Her er stikkordmanuset…
situasjonen

Den katolske kyrkja er stor og ho er universell. I mange samfunn representerer ho ein majoritet. Store skilnader og endringar. Også i gamle katolske majoritetsområde er kyrkja i ferd med å bli minoritet, i røynda. Massene heng igjen/glir bort – og ein ny kjerne framstår, og gjev ny vekst. Frankrike er eit godt døme. Avskalinga/omstillinga er endå smertefull i land som Spania, Italia – og etterkvart Irland og Polen…

I ”nye” katolske land, i Afrika og i Asia, er kyrkja veksande  og sterk, men ikkje i kraft av å vere ein nasjonal og historisk kultur. I LatinAmerika er det også utfordringar, frå td dei pentakostale retningane.

Her i Noreg:
Den kat krk framstår på line med frikyrkjene, i den nye religøse-/livsyns-sosiologien. Konseptet ”fedrenes gamle tro” er ute. Undset stod litt for det, men hadde ingen illusjonar om ein ny, katolsk/kristen epoke på norsk mark. Tvertom, ho var vedlg realistisk. Nidarosdomen som konsertlokale..

Paranoia? Eg kan tenkje meg at ekstreme reaksjonar mot minoritetar er utslag av mentalitetar i kulturen. Her er det klart at den katolske kyrkja utfordrar det norske samfunnet – både som tradisjonelt protestantisk og som ”moderne”, det konfesjonelle Noreg og ”det nye Noreg” (nasjonsbyygjinga, den sosialdemokratiske velferdsstaten, den liberale staten (FrP-staten) og den nye kulturradikale staten (raudgrøn).

Utfordrande at kyrkja har høgt sjølmedvit.
Eit eige samfunn i samfunnet, med sin rett, sitt hierarki, sitt folk, sine ritar, seder skikkar.. Den protestantiske statskyrkja er meir ein funksjon av det vanlege samfunnet (rettsleg sett eksisterer ikkje DNK), eit religionsvesen. Den katolske kyrkja har:
Ein lang tradisjon, historisk tyngde.
Ein universell fellesskap,
med eit tydleg senter: Roma. Noko som gjev fridom i høve til nasjonale/statlege makter.

Noko av det same gjeld Islam; ei større verd enn ”den norske”, den heimlege.
Dette irriteterer både elitane og dei breiare laga i folket. Her finst det både intellektuell/akademisk/mediamessig/og politisk aggressjon – og populistisk aggresjon. Les bloggar!

modus vivendi
som minoritet i dag

Kva slags modus vivendi (livsmåte/livsform) skal/bør kyrkja velje her, i ein slik situasjon?

Freistande å tenkje konservativt: Vi manar til tilbakevending til ein kristen gullalder, ein  kristen majoritets- og felleskultur.

Bra å oppdatere opinionen på historiske røyndomar. Apologetisk; som motvekt mot marginalisering og usynleggjering.  Det gjeld kulturhistoria, det gjeld grunnlegjande verdiar i menneskesynet osv. Eg meiner at heile vår kultur og samfunnsform har eit religiøst/teologisk bakteppe. Umuleg å forstå dynamikkane i dag utan å kjenne denne historia.

Men: Heile tida presisere at kyrkja/religionen ikkje skal overta samfunnet, men vere tilstades på ein likeverdig og aktiv måte saman med andre grupperingar og miljø, sekulære eller religiøse.

Difor: Ikkje akseptere at éin ideologi tilranar seg rolla som ”nøytral” regisør/forvaltar av mangfaldet i samfunnet. Her vil eg arrestere dagens terminologi (og medfylgjande tankegang): ”det sekulære” som det nøytrale, som forvaltar og distributør av fellesgodset og fellesromet i samfunnet.

Ein ”sekulær” stat er i dag ein ideologisk stat. NB Det finst grupper og miljø som kallar seg sekulære nettopp i motsetning til religiøs tru! Og vi har sett oppblomstring av s k”nyateisme”. Det er ein heilt annan aggressiv temperatur på dette området i dag enn berre for nokre år sidan.  Ein er i sjokk og raseri fordi religionen ikkje døydde ut slik ein hadde spådd, men tvertom har fått ein ny giv.

Ein fordel med å vere katolikk og dominikanar er at du har ei lang historie. 2000 år for kyrkja sitt vedkomande – og 800 hundre år for ordenen; samanhengande, organisert, dokumentert historie. Det gjev innsikt om å takle mange ulike historiske, sosiale, kulturelle og politiske settingar. Vi er no på mange vis tilbake i oldkyrkja; ”kristehetens” tid er forbi, kyrkja lever og orienterer seg i eit mangfaldig storsamfunn. Ho er eit samfunn i samfunnet, vel vitande om at ho har sitt feste i ein høgre, metafysisk røyndom. Så konkret forstått at ein kunne seie: ”Vårt borgarskap er i himmlen” Kyrkja er den eigentlege polis, civitas; eit verkeleg samfunn (det einaste verkelege, vil eg seie; det moderne velferdssamfunnet er ein sekularisert kopi av kyrkja).

Kyrkja – eit folk i folka, eit folk i diaspora, eit folk spreidd ut – for å verke, påverke, omforme. Som surdeig. Salt og ljos.

Difor:

a)Kyrkja må vere ein tydeleg minoritet. Ikkje sjå det som mangel/minus, men som normal eksistens. Dette gjev eksistenshumør! Ikkje  sutre over tapt fortid!

b)Kyrkja må vere strikt innåt. Som i oldkyrkja. Fordre og utfordre. Ikkje ”open og inkluderande fokekyrkje”. Kyrkja er ikkje forplikta til å ta seg av alle og ordne opp for alle; det er ei paternalitsisk innstilling, ei soft-autoritær haldning. Ho må vere informativ og vegleiande for dei som ynskjer å vite meir, som ynskjer å vere truande menneske.

c)Kyrkja må vere pragmatisk utåt. Forhandle, finne vegar, finne rom. Ikkje prøve å undergrave storsamfunnet, men heller ikkje ha overdrivne forventingar til det. Realistisk.

Nysgjerrig, interessert, parat. Påverke gjennom sin stadige dialog, samtale, medverknad. Fritt, i alle lag. Ikkje binde seg til andre institusjonar.

Kort sagt:

Ho må i dagens Noreg likne meir på ein fri tiggarmunk på vandring gjennom verda!

—

I samtalen etterpå sa – interessant nok -  m a Terje Emberland (Professor i religionshistorie, aktiv i Humanetisk Forbund) seg samd i det eg siterte frå USA om “Catholisism – the last accepable prejudice” (katolisisme – den siste akseptable fordom) og hevda at det er ein verkeleg djuptsitjande antikatolisisme i dei vestlege samfunna i dag; salssukssear  som “DaVinci-koden” vitnar om det; folk tenkjer, i sitt stlle sinn, at “det er noko i det” og er budde til å tru kva som helst om den katolske kyrkja, bortsett frå det kyrkja sjølv lærer og forkynner!  Eg la til, i ein replikk, at dei antikatolske haldningane finst både hos elitane og populistiske utgåver. Antikatolisismen er éi av dei få sakene der desse ulike samfunnsnivåa møtest og omfamnar kvarandre. Samstundes: Folk ser på kyrkja både som skummel og fascinerande. Her er det ein ambivalens.

Grafiske famstellingar frå ei gransking av antsemittisme i norske kristne miljø frå 1800-talet og framover, synte at antikatolismen i Noreg var mykje sterkare enn antisemittismen. Tankevekkjande…

discursus: “Anamnesis”. tale ved jubileum for praktikumskullet/MF-1979; fred 13/11-09:

talen som eg vart utfodra til å halde ved jubiileumsfesten sist fredag. om lag 30 kandidatar, altså nesten heile kullet. tankevekkjande at tilsvarande kull ved dagens MF ikkje er fleire enn fem, seks…

Kjære alle! Gratulerer med jubileum! Eg er ingen kåsør – Haram er ein alvorsmann, i fylgje Jon Michelet – og altså ingen festtalar, eigentleg. Og ingen minnetalar. Men minnast gjer ein uansett, når ein ser tilbake, som i dette høvet, på praktikumstida og praktikumskullet, samt lærarar og miljø i det heile.

1.Minnet som filosofisk modus

Minne/å minnast kan vere noko veldig statisk, sjølvfiksert og sentimentalt. Men det kan også vere noko dynamisk, ein filosofisk og teologisk modus. Filosofisk – som ekte nostalgi; lengten, den lidenskaplege lengten, til den opprinnelege venleiken, godleiken og sanninga, minnet om Paradise lost, det tapte paradiset. Minnet er for Platon , som for nyplatonisten Augustin, eit viktig, intellektuelt medium; gjennom minnet ser du samanhengar, gjennom minnet kan du plotte din situasjon no, fordi du ser tilbake til startpunktet. Som i robåten heime; du må ta mål og med i landet bak deg, på kyststripa og fjellrekkja som kverv i horisonten etterkvart som du ror deg til havs, ut mot andre horisontar. Du veit kvar du skal, for du veit kvar du kjem frå. Du veit kvar du skal leggje til lands eller leggje bi for du veit kvar du tok ut. ”Kom i hug steinen du er hoggen ut or”, seier profeten til Israels-folket. Pakta der bake avgjer din veg mot Gudsriket der framme. Brør og systre, vi fekk på mange vis ei god utferd frå MF, ein god kurs vart sett. No spør vi oss: Har vi halde kursane våre? Har vi vore trufaste mot utgangspunktet? Den gode nostalgien hjelper oss å sjå kvar det er blitt av oss, kva som er vår posisjon.

Elias Blix heldt sitt indre aktivt gjennom minne-akta:

“I min heim var eg sæl avdi Gud var attved, og eg minnset so vel kor det anga Guds fred// Når til kyrkje me for, når me heime heldt kor/når med moder eg bad/Å eg minnest så vel denne stad”.

Det indre sacrum vart levandegjort ved minnet. Den røynde og lærde hebraiskprofessoren på denne måten vare på sin indre barndom. Det var nok det som gjorde han til diktar.

2. Minnet som teologisk modus

Framfor alt vil eg tenkje på minnet som ein teologisk modus – og då heiter det anamnesis; ihugkoming, påminning. Vi veit at dette nettopp ikkje er ein statisk term; ”Husker du den gang i måneskinn..” Det er det borgarleggjorte, småborgarlege minnet, kosealbummet, peiskroken… Nei, minnet som anamnesis, er det aktive, kreative, dynamiske, aktualiserande, framtidsskapande minnet! Det som var, det som hende – det ER her no, og det som skal kome, likeeins, som teikn, som pant, som smak – fordi vi feirar det, forkynner det, proklamerer det. Som Paulsus seier om sjølve den anamnetiske riten i kyrkja: messa/evkaristien/nattverden: Ved å ”gjere påminning”, touto poieite (gjer dette), ”forkynner vi Herrens død, dvs hans sigersdød, inntil han kjem. Eller som det heiter i den messa eg feirar dagleg: Mysterium fidei/”Mysteriet i trua: Din død forkynner vi, Herre, og di oppstode lovprisar vi, inntil du kjem!”

Difor, i dette anamnetiske ljoset: Kva er dynamisk, skapande  nærverande i livet mitt, i livet vårt, no? Av det beste av det vi oplevde på Praktikum? Sjølvsagt sett frå min avgrensa synsvinkel..
-Fellesskapen er det fyrste som slår meg. Interessa for andre – både å høyre nysgjerrig på kva dei tenkjer, seier, meinar – og iverene etter å formidle, dele, påverke. Terapeutisk lytting er bra, men det kan også lett paternalisere den andre, dei andre: Eg er den kloke, gode presten som ”er der for deg”. Eg er hjelpar, du er trengande, eg er frisk, du er sjuk.. Den heftige debatten er meir likeverdig, ein frisk brytekamp, ei open deling, ein open fight. Stålhand  i silkehanske er ei geistleg freisting. Den mjuke valden er den verste. Praktikumskullet var ope fordi det også innebar brytningar og drøftingar. Korleis har vi teke vare på dette; evna til open, modig og skvær fellesskap? Fellesskap har ei offentleg, sakleg og engasjert side som hindrar mugg og sektvesen. -Betre å vere glad og sint enn snill og sur, skal Trond Kverno ha sagt.  I alt fellesskap er humoren, gneisten og glimtet viktig. Det er der den rause dimensjonen ligg.

-Eg huskar også eit miljø med intellektuell driv, eit minne i slekt med det eg alt har snakka om. Det var litt opprør i flokken; sikkert ikkje lett for lærarane. Men dei hadde godt av det, meiner eg. Syttitalet var endå ei tid med reformvilje; verda kunne endrast, og – ikkje minst: kyrkja. Å finne seg ein trygg jobb, var ikkje det pastorale ethoset på syttitalets MF, det er sikkert; ialle fall ikkje som ideal.   Kyrkjeleg og samfunnsmessig idealisme er, etter mitt syn, ein gullverdi som må hevdast og haldast ved like. Det som gjer at du ser lenger, held ut lenger, tenkjer større, vil meir. Her kjem sunnmøringen inn. Gründaren som skulle overlevere skipsverftet i Ulsteinvik til dotra si som var arving: Ville ho? Våga ho? –Du veit viss d’e noke du vil, sa faren. –Og viss du må tenkje på det, så vil du eigentleg ikkje.  Sunn omtanke er bra, men rask handling trengs: -Vél i dag kven du vil tene, sa Josva. –Fylg meg, lat dei døde gravleggje sine døde, sa Josva ben Josef, Jesus frå Nasaret.  Kunsten, evna, til å la garna liggje, stå opp og fylgje Han, fylgje Røysta….

Vi må våge å bryte gjennom panseret som vi har sikra oss med; våge å vere sårbare, våge å vere redde om så skal vere, om neste steg, det nødvendige steget, skræmer oss. Eg vonar at mange her har hatt ei eller fleire kriser undervegs; det brukar å hjelpe mot gamal rust og gamalt feitt, både på tru og tanke.

3. Levande lærdom

For ein som har teke praktikum, er det nokre disiplinar som alltid vil fylgje deg, uansett den profesjonelle settingen du måtte hamne i. To aspekt, to disiplinar:

-Det liturgiske. At livet som prest eller lekmann er eit liv for Guds altar, er eit liv med lyfte hender, er eit liv med løyst tunge. Eg er ikkje lamma, incurvatus in me, eg er ikkje autist, eg har opna meg, effata har lydd over meg; eg har svara på oppmodinga: Sursum Corda; lyft dykkar hjarto! Habemus a Domino; vi har dei hjå Herren, hjartet mitt er der, sjølv om alt anna er her! Det er verdig og rett, i sanning; det er verdig og rett!

-Det homiletiske. Preika, forkynninga, Ordet, Igjen: Anten du er prest eller ei. ”Ve meg, om eg ikkje forkynner Evangeliet”! Heretter skal du fange menneske”! Det avgjerande ”ve meg”! Det avgjerande ”heretter”.  Interessa for formidlinga, for møtet mellom Gud og den verda vi har rundt oss, jo verre, jo bedre, så å seie. Nyfikna, det å vere nysgjerrig, på korleis Gud handlar, kva som skjer når Gud kjem inn som ein faktor, som ein innbrytar i livet åt menneske der han lenge har vore ukjend. Å vere på Areopagos, å sjå alle altara åt ukjende gudar og avgudar; å vere Jesu Kristi apostel. Gjerne diskutere med filosofane, men også vite at du har det ordet som er annleis, som ikkje kom opp i noko hjarte, det ordet som har eksousia, som har makt i seg, også fordi det er trudd og levd av formidlaren. Det er ikkje nødvendig å slå av på det teologiske, det er eit sug etter det, stadig meir. Difor kan du seie, som Brand: -Jeg må! Jeg går en stormanns bud! –Hva heter han? –Han heter Gud! Gud, det store, vågale ordet; det skaper litt beven, det er tremendum; det har dragning, det er fascinosum!

-Vi kunne snakka om sjelesorgen; korleis vegleier vi menneske i dei vanskelege spørsmåla i dag? Kva veg går vi sjølve. Vi kunne snakka om kyrkjeretten, om kyrkja sin rett, om hennar sjølvstende og verdighet i dagens samfunn. Ingen grunn til å krype. Eg seier heller som salmisten: -Kvi ståkar heidningane og stilar på det som er fåfengt?

4. Inn i framtida

Brør og systre; det står om Herren at han arbeidde så lenge det var dag, i sin misjon, i sitt apostolat, i si sending frå Faderen til verda. Pensjon er ikkje tingen, ikkje nyte sitt otium, ikkje bli ein slags geistleg ”elg i solnedgang”. Kanskje bli eremitt, bli meir kontemplativ, ja. Som Simon i templet, som Anna Fanuelsdotter, dei levde i templet, i fanum, i det heilage, dei var sant ”fanatiske”. Den kontemplative visdomen er den tilbaktrekkjinga som eigentleg er ei framrykking mot framtida:  Nunc dimittis; No, Herre, let du tenaren din fare hefrå i fred etter ditt ord; for augo mine har sett di frelsa, eit ljos til opneberring for folkeslaga og ein herlegdom for Israel, folket ditt!

Å vere kristen, er å vere på veg inn i framtida. Å feire praktikumsjubileum, er å vere på ferd inn i framtida, inn i det som Gud heile tida er i ferd med å skape. Med heile vårt liv forkynner vi, anamnetisk, Herrens død, Herrens siger, inntil han kjem.  Difor ”fyllest  vår munn med latter”, kva som enn skjer – og må vi gråte, gret vi i hans fang. Vi lever i ei open og spennande tid, ei vanskeleg tid, fordi vi må gjenfinne det vi trur på og lever for, stadig på nytt; gamal vane og profesjonell rutine er ikkje nok. Då kan vi roleg sjå at ting skifter; politisk, kulturelt, på alle måtar. For då kan vi vite at

”Mens verdensriker stiger og de synker/går kirken mot fullkommenhetens vår!”

discursus: Eusebius’ bilete av oldkyrkja

Eg les litt i Eusebius (f 260) si kyrkjehistorie for tida. I introduksjonskapitlet i den utgåva eg les, seier omsetjaren noko det er verdt å merkje seg:

Mange av oss i dette landet [England, min merkn.] vaks opp med den overtydinga at dei tidlege kristne hadde svært enkle trussatsar, ei primitiv organisasjonsform og ein fullstendig mangel på liturgisk seremoniell. Ein studie av Eusebius vil gjere det meir enn tydeleg at vi har blitt kraftig bløffa. Ikkje berre i det Eusebius sjølv fastslær, men óg vitnemålet frå andre tidlege autoritetar som han påropar seg, syner oss at kyrkja åt dei fyrste generasjonane av kristne var slik at ein notidig anglikanar ville kjenne att dei fleste ideane og praksisane som han er van med. Vi vil finne den same sondringa mellom geistlege og lekfolk, den same opdelinga av kleresiet i den trefaldige embetsordninga med biskopar, presbyterar og diakonar, den same praktiseringa av biskopleg ordinasjon og konsekrasjon, den same insisteringa på apostolisk suksesjon og på at det er Kristus som har innstifta Den heilage, katolske og apostoliske kyrkja.

Vi vil finne oppdelinga av dei kristne områda i bispedøme og erkebispedøme, presiderte over- og styrde av hølgt respekterte biskopar. Vart ikkje Jakob, Herrens bror, berre nokre få dagar etter Frelsarens død, innsett på Jerusalems biskoplege trone. og forretta han ikkje den heiage tenesta i presteleg skrud? Og var ikkje Johannes, den læresveinen Jesus elska, ’ein offerprest, kledd i mitra’?

Eusebius kyrkjehistorie er ei tidleg og viktig kjelde til kunnskap om den tidlege kyrkja. Historisteten tilfredssteller sikkert ikkje moderne vitskaplege kriteriar på alle måtar. Likevel gjev boka eit bilete av korleis samtida såg på kyrkja og det kyrkjelege livet. Dette syner oss, som mange andre skrifter og kjelder frå oldtida, at mange gjengse førestellingar må reviderast. Ei kyrkje utan dogmer, utan liturgi, sakrament, embete og ytre ordningar, er eit fantom frå den liberale teologiens tid; delvis ein arv frå reformasjonen og dessverre overteken også av mykje av vekkjingskristendomen og frikyrkjene.

Som ein liten smakebit frå Eusebius, kan vi lese noko av hans skildring frå vigsla av den atterreiste katedralen i Tyrus i Fønikia. Etter sjølve skildringa legg han ved si eiga preike (utan direkte å seie at det er hans) ved festen – ei preike som var skriven på førehand og som det ville ta minst ein time å framføre! Staseleg liturgi var altså ikkje ukjent i oldtida, men heller ikkje lange preiker..

Der var ein kraft frå den guddomlege Anden som rann gjennom alle lemene; ei sjel i dei alle, den samen entusiasmen for trua, ein hymne av lovprising på alles lipper. Ja, og våre leiarar utførde seremoniane med full praktutfalding, og det vigsla presteskapet forvalta sakramenta og dei majestetiske ritane åt kyrkja; stundom med med song av salmar og resitasjon av bøner, gjevne oss av Gud, stundom med å forrette dei guddomlege og mystiske innstiftingane; medan dei underfulle bileta av Frelsarens liding truna over det heile.

Og heile det truande folket – av alle aldrar, menn og kvinner, med alle sine sjelskrefter, jublande i sjel og hjarta, med bøner og lovprisingar – gav ære til Gud sjølv, han som er opphavsmannen til deira glede og lukke. Kvar og éin av dei prelatane som var tilstades, preika til kveik for den store forsamlinga, alt etter evne.

(Eusebius: The History of the Church from Christ to Constantine, by G.A. Williamson, 1976, Penguin)

discursus: Den hl Dominikus og hans preikebrør.

Sidan det idag, 8. August , er festen for den hl Dominikus (1170-12221), grunnlegjaren av dominikanarordenen, lanserer eg dette sitatet frå ei bok om mellomalderhistorie eg les inni mellom. Det er ikkje ei kyrkjehistorisk bok, men ei allmenn historisk framstelling av livet i epoken. Tiggarordnane eksploderte i oppslutning på 1200-talet og dei blei ein uunngåeleg og dominerande del av samfunsbiletet, både i dei breie laga av folket og på det akademiske området. Ikkje minst galdt dette dominikanarane; Ordo fratrum prædicatorum (Preikebror-ordenen) som det offisielle namnet (forkorta: o.p.).

Teksten seier noko om den prestisjen og kvaliteten dei nye ordnane stod for. Ideala er stadig dei same og livsforma liknar i merkeleg høg grad det vi her får skildra. Sjølv om -élas – intensiteten og disiplinen vekslar, både individuelt og kollektivt, ,i løpet av ei så lang historie.

Den framtidige dominikanaren gjer fyrst eit langt novisiat. Denne tida forblir i han i klausuren og vigjer seg til grundige teologiske studiar. Etter sine første lovnader (lydnad, fatigdom, reinleik) trer han inn i eit kloster det han held fram sine studiar og mottek dei høgre ordinasjonsgradene (diakon og prest). Deretter deler han livet sitt mellom studium, meditasjon, undervising, administrasjon og aksjon, sjelesorg, forkynning på lange preikeferder eller i byane. Alt medan han praktserer streng fatigdom, faste eller anna sjølvtukt som materialiserer bota og forsakinga han er kalla til.

Kledde i premonstratensarane sin kvite habitt med den svarte kappa åt dei spanske kannikane utanpå, styrte også desse spesielle og strikte preikebrørne universiteta – takka vere si teoretiske utdanning – og framskaffa mellomalderens største lærde: Albert den store og Thomas Aquinas.

(Robert Delort: La vie au Moyen Âge, Paris 1982 s 196-97. Sitatet er omsett  frå fransk.)

discursus: ‘PIlgrim i dagens Noreg’

her er kompaktmanus for føredraget på Avaldsnes under Olavsdagane der. Og med bloggens markering av Olsok. Avaldsnes kyrkje ei Olavskyrkje frå mellomalderen. Ein viktig historisk plass…

Det handlar om mentalitet; dette er ein liten pilgimsteologisk mentalitetsanlyse…

Pilgrimsferder, ja sjølve pilgrimstanken, er blitt vanleg igjen i dagens Noreg. Eg hugsar fyrste gongen eg gjekk med ei gruppe over Dovre mot Nidaros, på åttitalet. Aftenposten kom og laga reportasje. Det var noko nytt; kombinasjonen av historie, fellesskap, natur, fysisk anstrenging, undervising, og bøn. Sidan har det teke heilt av.

Vi må sjå det som ein del av den religiøse oppvakninga. Samtidig som det er mangetydig. Det ventar ei verkeleg lang pilgrimsferd for å finne fram til det som er grunntanken i det tradisjonelle pilgrimsmotivet. Fordi det norske landskapet, religiøst og ideologisk, har mange hindringar som vi oppdagar når vi legg i veg…

Lat oss sjå nærare på nokre av desse hindringane; dimensjonar ved den tradisjonelle pilgrimstanken som buttar mot den norske tenkjemåten:

-At det i det heile er tale om eit religiøst mål. At Gud i det heile finst. Det finst nosk gudstru, men ofte svært vag. Ja, ein del av ideologien er at trua helst skal vere vag. Trua som privatsak.

-At målet er vktig, ikkje berre vegen. Vi vil vere søkjande. Men: kan ein søkje noko ein ikkje ynskjer å finne. Den som leiter etter ein bortkomen…? Den som lengtar etter den han/ho elskar…? Å søkje, er å søkje noko…

Jfr Hebrearbrevet, som talar om trua som ei pilgrimsferd, og om dei heilage gjennom tidene som pilgrimar: Trua er pantet på det vi vonar, vissa om ting vi ikkje ser... (Hebr 11,1). Ikkje uviktig at det vi trur, verkeleg finst, at det vi søkjer å finne, verkeleg kan finnast! Tru er å tru noko bestemt, tru er å ville noko, å ha eit mål. Vi les vidare, om dei heilage trusvitna:

I tru døydde alle desse utan å ha fått det som var lova. Dei berre såg det langt borte og helsa det, og dei vedkjende seg at dei var framande og heimlause på jorda. Dei som talar slik, viser at dei lengtar etter eit fedreland. Om dei hadde tenkt på det landet dei drog ut frå, hadde dei hatt tid til å venda tilbake. Men no er det eit betre land dei lengtar etter: det himmelske. Difor skjemmest ikkje Gud av dei, men vil kallast deira Gud, for han har gjort i stand ein by til dei. (Hebr 11,13ff)

Sjølsagt er vegen viktig, sjølsagt opplever ein noko godt og viktig undervegs; gleder og strabasar, strabasiøse gleder og gledelege strabasar. Vandringa er ein skule – som for Israel i øydemarka. Dei skulle til Kanaan, målet var tydeleg, men det var på vegen dei mottok Lova, blei innvigde i Sinai-pakta, lærte Guds veg og vilje å kjenne.

-At det finst heilage stader og heilage menneske. Vi har eit nivellerande og egaliteriserande syn på røyndomen. Bra, men einsidig. Alle stader er heilage, som skapte av Gud. Men stader der Gud særleg møter oss, er heilage på ein særleg måte. Då Moses møtte engelen, møtte Herren, i den brennande busken: Då sa Gud: Kom ikkje nærare! Ta av deg skorne! For staden du står på, er heilag jord’ (Ex 2,5). Kor uvante er ikkje dette fos oss norske verdsmeistrar: Kom ikkje nærare! At noko er heilagt. At noko ikkje er direkte tilgjengeleg! At noko ikkje er laga av menneske!
Og: Gud brukar menneske ulikt. Trua har sine førebilete, sine heltar: Martyrane, vedkjennarane, dei som Gud fekk forandre, omskape, bruke, ofte på trass av seg sjølve; som David – krigar, mordar (Urias), horkar (Batseba); som Peter (fornektaren); som Paulus – medskuldig i drapet på Stefanus, ein forfylgjar, ein som sa: -Kristus kom for å frelse syndarar og mellom dei er eg den største.

Oscar Wilde, som omvende seg på slutten av eit ikkje altfor fromt liv, sa at det var den katolske kyrkja han heldt for sann – fordi han han hadde fått stole paraplyen sin i ei kyrkje og skjøna at denne kyrkja er for syndarar. -Den katolske kyrkja er for syndarar, dei respektable kan greie seg med den the Church of England, sa han.

Helgenen – eit menneske som Gud har fått bruke, om så på tvers av han sjølv; som Olav! Vi har eit borgarleggjort syn på det heilage, ja, på trua og kyrkja i det heile. Alt skal vere på det jamne. Men kristen tru ferdast i djupet og i høgda! ”Frå det djupe…” (sal 130)! ”Sursum corda/Lyft dykkar hjarto…”(innleiingsdialogen/prefasjonen til nattverdbøna, slik det har lydd heilt frå tida i katakombane; ja, nettopp der)

Vi er så uvane med det å kunne ta de heilt ut; difor uvane med det heilage, med helgnane, med klosterlivet; med sølibatet, fattigdomen, lydnaden –ikkje som noko betre enn andre livsformer, men som radikale teikn på det som er annleis, på det umogelege, det ”hinsidige”, på det Guds rike som skal kome og snu alt opp ned, og som samtidig er kome, er nær…!

Det er dette gjennomtrengjande og verkelege ved det heilage som også ligg i i trua på at at jordiske leivningar av ein heilag kan ha kraft i seg:
Som Elisjas bein i grava;
som Jesu kappedusk (han snudde seg fordi han kjende det gjekk ei kraft utfrå han…), ei sjuk kvinne hadde rørt ved han;
som skuggen av apostlane som fall på dei sjuke dei hadde bore ut på gata der apostlane passerte

Frelsa, helginga omfattar ikkje berre sjela og moralen, men også kroppen! Slik at mennesket verkeleg vert endra, fornya, heilaggjort, guddomleggjort!

-At Gud verkeleg kan høyre bøner! At han lever og handlar! Gud er ein levande Gud! Han elskar, lid, endrar seg, bryr seg, kjempar med oss, ”gjer så godt han kan”, så å seie, fordi han er bunden av truskapen mot sitt eige skaparverk, slik det no ein gong er også som fallen skapning, bunden av den fridomen han har skapt menneska med.

NB: Dei tankane eg har lista opp, er det uråd å oversjå dersom vi skal vere pilgrimar i kristen tyding. Ingen kan vere kristen pilgrim utan å tru på dette. Utan tru er det umogeleg å vera til hugnad for Gud. For den som stig fram for Gud, må tru at han er til, og at han løner dei som søkjer han. (Hebr 11,6).

Nokre andre moment i den kristne pilgrimstanken:

-Bota. Ein strabas, ein omveg, som Israel i øydemarka igjen; ein skule, ein skuleveg… Syndstilgjevinga tek ikkje bort Guds pedagogikk, ’den timlege syndestraffa’ som vi katolikkar kallar det. Alle Guds heilage får kjenne det: Peter: -Ein annan skal binda opp om deg og føra deg dit du ikkje ville. Paulus:- Herren har sendt meg ein Satans engel, ein tagg i kjøtet, for at eg skal skjøne: -Min nåde er nok åt deg.. mi kraft vert fullenda i di vanmakt..

Vi treng å kjenne det på kroppen: Eit glas vatn, ein mynt eller setel i korga, kjenne forsakinga (faste), dele smerten åt dei andre.

Ein verkeleg pilgrim, gjer alltid ei indre reise. Han endrar seg, kjem lenger. Skriftemål og livsoppgjer høyrer med i den kristne valfarten.

Kva så med dei som legg ut på pilgrimsferd i ein heilt annan modus? Velkomen til alle, seier eg! Kven veit kva som kan skje undervegs? -Den som ikkje er mot oss, er med oss, seier Herren om dei som gjer det gode.

Men: Lat kyrkja halde fast på si forståing og sin praksis! Så ho kan vise veg for dei som vil vere kristne pilgrimar.
Kvifor er mange framande for den kristne forståinga? Å tru på noko betsemt, å søkje mot eit verkeleg mål, å vente noko konkret av Gud? Kanskje fordi det forpliktar oss? Vi må ta ein sjanse. Ta eit val. Satse på noko. Stå eller falle med det. Ikkje kunne ”levere tilbake” når det ikkje passar oss lenger.

Å våge oppbrotet. Å ta steget.Det er kallet til det norske mennesket, den norske pilgrimen i dag! Kven du enn er; du må gjere eit val, vite kven du er, kven du vil identifisere deg med, no man is an island, anten du er rik eller fattig, uansett kva livshistorie du har, med sigrar eller nederlag, du må velje kvar du vil, kven du vil gå saman med – Eg vil tilrå at du seier, som det står i pilgrimssongen:

Jeg har valgt å gjøre selskap med Guds enkle vandringsmenn/det må koste hva det vil/men jeg vil hjem til himmelen!

discursus: Undset aktuell

idag er det festen for den hl Birgitta (av Vadstena), ein av Europas vernhelgnar. Då passar det med litt Sigrid Undset – som både har skrive om Birgitta, og som kanskje liknar henne litt…

ETISKE VERDIAR OG KRISTEN TRU

Sommarlektyren omfattar også stoff som dukkar opp undervegs; det må alltid vere plass for det som er impromptu, tilsydelatande tilfeldig, det som Oskeladden finn i vegkantane.

I dag kom eg over ei bok av Sigrid Undset; ei essaysammling (Etappar, Oslo 1933. À propos: Ver obs på nyutgjevinga av Undset-stoff, ved Liv Bliksrud dei siste par åra). I det eine essayet: ”Svar til en sogneprest” syner Undset, som så ofte, si profetiske innsikt om kulturutviklinga. Ho seier m.a.:

Vi maa forsøke at gjøre os dette klart – vi tør ikke gaa ut fra, at noget i Europæisk tradition, kulturværdier, moralbegreper, følelsesrikdommer, som har sin oprindelse i den katholske Kirkes dogmatisk definerte kristendom, skal fortsætte at leve videre et ”naturlig” liv, hvis Europas folk forkaster kristendommen og nægter at ta imot Guds overnaturlige naade. Man kan like gjerne tro, at et træ hvis røtter er hugget over, skal bli ved at grønnes og bære blomster og frugt” (s 211).

Poenget mit her er ikkje ei markering i høve til andre religionar. Eg trur Undset i dag ville skjønt at alle som trur på Gud og på ei guddomleg makt, har grunnar for å stå saman. Poenget er hennar klårsyn når det gjeld å ta positive verdiar for ”gitt” utan å sjå deira forannkring i konkrete tradisjonar. Ja, for Undset handlar det om å få sagt at også moralske standarder og livsformer er svært utsette dersom dei ikkje har støtte frå Guds openberring, slik kyrkja og Bibelen har overlevert det til oss.

Ho appliserer dette på område som t.d. sjølvmord og ekteskap. Respekten for livet, også mitt eige, er forankra i trua på Gud som skapar og på mennesket sin evige lagnad. Om framtida for ekteskapet seier ho:

Ikke fordi jeg tviler paa, at mange enkelte protestantiske kristne hver for seg kjæmper for kristendommens gamle standarder. Men som organiserte kirkesamfund har alle protestantiske sekter omntrent, i alfald i spørsmålet om egteskap og familieliv, kapitulert overfor de hedenske synsmaater” (s 224).

Sjølv om eg ikkje meiner det utan vidare er rett å kalle protestantiske kyrkjesamfunn for sekter, er Undsets ord svært råkande for den situasjonen vi står midt oppe i idag, både kyrkjeleg og samfunnsmessig.

Vi har lett for å tenkje at ei katolsk forfattarinne som skriv om mellomalderen på ein positiv måte og framhevar den katolske historia som ein verdfull arv, vil agitere for ei samfunnsmessig tilbakevending til gylne epokar. Då er det frigjerande å sjå kor fjernt dette er for en tenkjar og samfunnsdebattant som Undset. Ho var fullt på det reine med at katolsk – ja, kristen- tru og etikk, ville måtte ta høgde for å kome i minoritetsposisjon i framtida. Ho er pessimistisk, men ikkje på ein sur og snerpete måte. Det er ein klargjerande og sanerande pessimisme, ei naudsynt realitetsorioentering.

Som kristne – og særleg som katolske kristne – er det viktigast å halde fast på ideala for vår eigen del, noko som er desto vansklegare når vi ikkje har støtte frå samfunnet elles. Det må vere klårt at kristen etikk, ikkje minst på det samlivsetiske området, i praksis førutset Gud og hans openberring, lært og formidla av kyrkja, stødde av andre truande og av menneske av god vilje. Eit kristent liv førutset også Guds nåde og nådemiddel, ein levande fellesskap, innsikt om at mennesket både er skapt i Guds bilete og ber i seg destruktive krefter. Til sjuande og sist førutset det også ein innsikt om at mennesket er skapt til evig liv hjå Gud og at det har ein evig lagnad å ta stilling til.

Gud kan endre alle situasjonar. Nettopp difor kan vi, utan fortviling og forsuring, våge å vere ærlege.

discursus: Newmaniana iv: Kjeldene for trua

Religion for Newman begins for all believers in devotion to Christ, and theology (…) is the rational explication of thos devotion, seier Newmans biograf, og siterer Newman sjølv: The ordinary Christian
does not encounter the Curch’s doctrinal teaching in the writings of theologians but in the trust and confidence and love of the Church’s worship.

Her stadfester Newman det gamle prinsippet: Lex orandi lex credendi; bøna si lov er trua si lov – ”lov” står her for ”regel” eller ”norm”. Å innsjå dette, er også å innsjå den historiske dimensjonen i trua, ja, i idéutvikling i det heile. Det er uhaldbart å tenkje seg at vi kan setje oss ned med ei bok- som sjølv er blitt til i ei svært lang historie – og lese direkte ut av henne dei ferdige læreformuleringane vi vedkjenner oss til. Trua, dogmagtisk og læremessig formulert, er noko vi har teke i mot som eit resultat av teologisk refleksjon, av debatt og kontrovers, av vedkjenning og vitnemål, av trusliv og tilbeding. Gudstenesteliv, forkynning, liturgiske og sakramentale ritar – alt dette har vore med å meisle ut dei kyrkjelege læresatsane og trusvedkjenningane.

Å hoppe bukk over denne lange historia og å lausrive seg frå den vedkjennande felleskapen som er den historiske kyrkja, er late att augo for korleis vi har motteke trua, Skrifta, ja, heile den kristne arven.

Aller viktgast er gudstenesta og tilbedinga som arnestad for truslæra. At Gud er treeining, at Kristus er Gud og menneske, at han er unnfanga og fødd på underfull vis, at han vart lekamleg reist opp av grava og sit ved Fadernes høgre hand, at hans liv og død var ei frelsargjerning, at han skal kome att i herlegdom og døme levande og døde – alt dette har kyrkja teke mot som ei gåve som ho har takka og lovprisa Gud for. Å forkynne Herrens gjerningar, som det ofte heiter i GT, eller å forkynne hans død til dess han kjem, som den hl Paulus seier det i det fyrste brevet til korintarane – det inneber nettopp å lovprise slik ein gjer det i den liturgiske feiringa. Lovprisinga forkynner og lærer; ei rett lære er lovprisande.

Bibelen, Den heilage Skrifta, har alltid vore ein avgjerande refereanse for tilbedinga, for læra og forkynninga. Skrifta er guddomleg inspirert og vil alltid vere hovudbsubstansen i lære og liturgi. Men Skrifta har også alltid kome til oss gjennom gudsfolket, gjennom Israel og kyrkja. Ingen av oss kunne ha motteke eller vedkjent trua utan gjennom denne heilage fellesskapen som har ført stafetten gjennom historia. Heilt til oss.

discursus: Newmaniana II: Ei fri kyrkje, send til folket

Newmans utfordring til den engelske statskyrkja i samtida var ei utfordring til ei  stadig meir borgarleggjort kyrkje. Kontrasten mellom Oxford før- og etter Newman kunne avlesast på reaksjonane av forkynninga hans i universitetskyrkja St Mary’s. Noko heilt nytt og uhøyrt tok til å vise seg. Studentar og lærarar gløymde den sløve og bedaglege college-atmosfæren som rådde, og strøymde til for å høyre:  All the men of talent in the University [came] to hear him, although at the loss of their dinner.

Newman elska og verdsette mykje av dei gamle engelske universitetstradisjonane og den overleverte kyrkjelege kulturen. Men han skjøna at dersom kyrkja tok til å støtte seg til dette, ville det innebere å byggje på ein nostalgi, på ein illusjon. Den gamle generasjonen av høgkyrkjelege var eigentleg meir protestantiske enn katolske og meir engelske enn apostoliske; såkalla High and Dry, opptekne av stødig, konservativ samfunnsorden og kritiske til vekkjingsrørsler som metodistane og visse evangelikale.  Eit stykke på veg sympatiserte Newman med  mostanden mot den stadig sterkare liberale utviklinga av samfunnet; ei utvikling som fremja religionsfridom og nedbyggjing av den anglikanske kyrkja si priviligerte stilling. Dei romerske katolikkane stødde seg til dei liberale i sin kamp for livsrett både i Irland og i England. Paradoksalt nok var Newman – som dei fleste av hans meiningsfrendar – i byrjinga sterkt kritiske til større fridom for katolikkane; dei såg framleis den anglikanske kyrkja som den rettmessige katolske kyrkja i landet.

Samstundes var der heile tida hos Newman ein innsikt om at det er skilnad på å vere katolsk kyrkje og å vere eit nasjonalt religionsvesen. Kyrkja er ikkje berre fri og overnasjonal, ordningsmessig og læremessig, men også som ein konkret fellesskap, som eit gudsfolk.

Tydeleg såg Newman distansen mellom dette folket og kyrkjeleiinga; presteskapet og episkopatet. Han seier:

We, too, [som Daniel i Babylon], who are in captivity, must bide our time (…) our one tangible object is to restore the connexion, at present broken, between bishops and people (…) we need no Magna-Chartas or Coronation oaths (…) we wish to maintain the faith, and bind men together in love.

Eller som biografien eg les, summerer Newmans innsikt: God does not need state protection.

Newmans fornyingsprogram var nok ein apell om respekt for kyrkja frå den politiske makta si side, både den liberale og den konservative. Men framfor alt, og stadig meir, skjøna han at fornyinga innebar ei re-evangelisering av folk og kyrkje. Fornyinga handla om misjon: We shall attempt to be evangelists in a population almost heathen. Istaden for gjenreising av ytre ære og særfordelar ville han og hans vener tvert om måtte  bu seg på motstand og vanskar:

We shall be driven from the established system of the Church, from livings and professorships, fellowships and stalls; we shall (so be it) muster amid dishonour, poverty, and destitution, for higher purposes.…

Å utdanne vedkjennerar og misjonærar, det var oppgåva som venta.

Her syner  Newman ein profetisk innsikt i kva som blir kyrkjene sin veg i den europeiske framtida. Paragrafar, formelle posisjonar og status kan ikkje oppretthalde trua. Det vil berre medføre kompromiss og utvatning og vedlikehalde eit reint nominelt, tilsynelatande kristent samfunn. Det som verkeleg kan bere, er folks faktiske tilslutning til trua, i vedkjenning, gudstenestefeiring, katekese og diakonalt liv. Biskopane og prestane må vere verkelege hyrdingar for dei truande; meir solidariske med det truande folket enn med verdslege styremakter og rådande opinion. Dette vil omfatte dei som til dagleg er trua sitt fotfolk. Men også ærleg søkjande menneske som kanskje ikkje med éin gong dristar seg til ei direkte vedkjenning, vil vere lydhøyre for slike åndelege rettleiarar. Ja, jamvel folk som er usamde med kyrkja og kritiske til henne, vil i det lange løp syne henne større respekt når ho vågar å vere seg sjølv.

Det handlar alså ikkje om elitisme, men om å oppretthalde dei kyrkjelege standardane og om å stole på menneske som ynskjer å leggje dei til grunn for livet sitt og som vil leve i sentrum av den kyrkjeleg fellesskapen, særleg i nattverdfeiringa. Det handlar heller ikkje om å vere prektig og feilfri, men om å fylgje Kristus fordi ein har erfart hans nåde og hans oppreising.

Å synleggjere dette, er stadig kyrkja sitt kall. For verkeleg å kunne gå til folket, må ho fyrst lære seg å stå på eigne bein. No som då.

discursus: Newmaniana frå sommaren -09 I: Radikale livsformer

Sommarlektyren er, som sagt før på bloggen, ein tjukk Newman-biografi: “Newman and his Age”, av Sheridan Gilley.(London 1990/2003). Eg er komen til den epoken der Newman tek til å innsjå at den anglikanske kyrkja ikkje er verkeleg katolsk og apostolisk og at hans idé om via media (mellom protestantisme og papisme) ikkje held vatn.

Undervegs i boka dukkar det opp mange perspektiv som fortener kommentar og ettertanke. Nokre døme, fyrst dette:

He thought that the Church wanted ’expeditos milites’ (handlekraftige soldatar). Lekfolk og presteskap som sette verdsleg komfort framfor vilje til offer og innsats, prega den engelske kyrkja i samtida. Det tradisjonelle kleresiet var ”gentrified”; små ”adelsmenn”, gjerne dei frå fine familiar som ikkje dugde til anna og som i kyrkja hadde fått seg ein sikker leveveg. Biskopar som favoriserte sine eigne born og slektningar (nepotisme), kjøp og sal av embete og tilhøyrade inntekter (”livings”) var blitt normalt. Men også mange som sympatiserte med Newman og den rørsla han leia (The Oxford Movement), vegra seg ofte når det kom til stykke, they could not afford to have a conscience (sit.).

Dette var noko av bakgrunnen for at Newman, også som anglikanar, såg sølibatet som naturleg for geistlege. Noko av ein romantisk idé er det vel også; han meinte at når folk stifta ekteskap, stogga noko av det grensesprengjande i kallet deira, ikkje berre på det kyrkjelege området, men også intellektuelt. Ferdige, på ein måte. Klårt at dette er einsidig og prega av Newmans personlegdom og idealistisk-romantiske karakter. Men noko av grunnen til vi i dag reagarer så sterkt på ein slik tankegang, heng nok også saman med at det protestantiske og moderne etoset insisterer så heftig på det egalitære, det som skal gjelde for alle, det som er pratikabelt, fornuftig og allmenn-nyttig. Her misser ein noko av det radikale som ligg i sjølve kristendomens vesen: Det eskatologiske, det som peikar ut over denne verda, det som er hinsides all fornuft, det som bryt ut av syklusen med kjøp og sal, å ta til ekte og gje til ekte, å halde ”denne verda” gåande. Fordi desse perspektiva er blitt så stigmatiserte i vår kultur, har kyrkja mist synet for helgenen, for martyren, for den fullstendige overgjevinga. Vi ser det som fanatisk, hyklersk, fundamentalistisk og trugande.

Eg meiner det er mogeleg å verdsetje det ekstraordinære i menneskelege livsformer og samstundes ha eit klårt syn for likskap på det sosiale og materielle området. Vil ein forstå Newman og hans kumpanar, må ein ta med dette synet for det ekstreme. Dei var var litt ”newmaniac”, for å seie det slik. Dette representerer eit utfordring til vår kultur. Ei romantisk utfordring, kunne vi seie. Korleis taklar vi det ekstraordinære? Kanskje fortrengjer vi det på alle andre område enn det sportslege og artistiske? Redsla for elitekultur er påtrengjande for tida, både kyrkjeleg og politisk. Korleis unngå falsk elitisme utan å hamne i forflating og kvalitetsfall?

For orden skuld: Eg meiner det er grunn til å revurdere det obligatoriske sølibatet for sekularprestar i den katolske kyrkja. Dess viktigare er det at ordens- og klosterlivet for menn og kvinner beheld sin rettmessige plass i kyrkja. Desse livsformene er sølibatære pr definisjon.

Noko av Newmans syn for det folkelege skal eg kome tilbake til i neste ”Newmanania”.

discursus: Tankekrigen

Miljøet rundt Manifest, forumet den nye politiske venstresida, har også starta ”tenketank”. Som respons på Civitas, den konservative tenkjetanken. Ein av føregrunnsfigurane i Manifest Senter for samfunnsanalyse, Ali Esbati, hadde nyleg ein interessant presentasjonsartikkel i Klassekampen (23/6). Både artikkelen og laseringspamfletten ber tittelen: Tankekrigen. Her kommenterer han suksséen til den svenske, liberalistiske tenkjetanken Timbros – og viser at det ein tek sikte på, ikkje er fyrst og fremst partipolitisk, men ein direkte påverknad på samfunnet:

Det er karakteristisk for temaene som tas opp at de omhandler begreper og ideer som påvirker våre oppfatninger om hvordan samfunnet grunnleggende henger sammen. Det handler med andre ord ikke i første omgang til å få flere til å stemme til høyre, snarere om at flere tenker som høyresiden. Det handler heller ikke om å få i stad en borgerlig regjering, men om å skape et borgerlig samfunn.

Esbati innser at intellektuelle på hans politiske side, venstresida, må mobilisere det han kallar effektive motkrefter til næringslivets opinionsdanning. Det dreiar seg om det han også kallar ”problemformuleringsmakt”. Han innser også at Timbro har rett når dei hevdar at tankar må repeterast. Ein må gjenta sin kritikk som en full papegøye, helt til den begynner å gjøre inntrykk.

Bortsett fra å at eg ser mange grunnar til å sympatisere med Esbati, reint politisk, er poenget for meg her å tillempe synspunkt på kyrkja og trua sitt domene. Esbati har skjøna at det dreiar seg om ein tankekrig, ein kamp om tanken. Det var også noko av det dominikanarane skjøna då ordnen vart stifta. Difor vigde dei seg til studiar, til undervising og forkynning både på det akademiske og det folkelege planet. Det handlar om misjon, om å formidle overtydingar. At Esbati og alle som jobbar med tenkjetankar så ope talar om medviten påverknad, viser at det er ingen grunn for kyrkja til å vere flau over at ho driv misjon. Alle gjer det. Det er betre, og mindre manipulerande, å seie det tydeleg enn å late som om ein berre ynskjer å informere. Utan ei djup interesse for det andre står for, nyttar det dessutan ikkje å formidle sitt eige syn.

Apostelen Paulus talar om at vi riv ned tankebygningar og alt stort og stolt som reiser seg mot kunnskapen om Gud, og tek kvar tanke til fange i lydnad mot Kristus (2 Kor 10, 4-6). Andres tankar skal ikkje overdøyvast eller oversjåast, men forståast, tydeleggjerast og kritiserast. Kritikk er ikkje unyansert fordøming, men utøving av skjøn; å skjelne og vurdere. Kyrkja treng teologar og andre kvalifiserte folk som kan utøve denne kritikken i samtida. Det må også myntast ut og anvendast på det offentlege planet i publisering og debattdeltaking.

Påverknad i samfunnet i dag skjer ikkje berre gjennom overtaking av samfunnsinstitusjonar og dominans via lovverket. Det er nok at kyrkja, som andre, får gjere sitt syn gjeldande på ein open og upriviligert måte. Alt for lenge har ein kjempa om dei formelle og juridiske posisjonane og forsømt den direkte påverknaden på opinionen. Krisa i dagens Noreg når det gjeld kristen tru og etikk, er fyrst og fremst tapet av kristen gehalt i folks måte å tenkje og reagere på. Det er dette som må gjenvinnast. Då er kvaliteten på vår eigne standpunkt og vår eigen integritet det viktigaste.

Det er greitt at vi må fungere i eit samfunn der den demokratiske forminga av samfunnet skjer gjennom parlamentarisme og partivesen. Men eg trur at det, også på institusjonsplanet, i dag er like fruktbart å arbeide gjennom ”undersamfunn” som kyrkjene. Fordi dei har eit verkeleg tett og sams verdigrunnlag. Og fordi dei er verkelege fellesskapar. Føresetnaden er at kyrkjene står fritt og uavhengig i høve til storsamfunnet og kan verke i det som salt og surdeig.

Kyrkja må kome over på offensiven; vere med på ”problemformuleringa”, ikkje berre defensivt og unnskyldande takle dei ballane som andre spelar ut til oss. Det innber at vi må våge å argumentere eksplisitt teologisk/religiøst.

Fordi Gud angår alt. Det at også mange truande nesten har gløymt dette og dratt seg tilbake til privatsfæren med trua, viser at vi lenge har vore i ferd med å tape tankekrigen.

Det er fullt mogeleg å snu denne utviklinga, dersom vi vil.

discursus: ” ‘Gjev det vidare!’ – formidling av evangeliet i vår tid”

og her er jubileumsføredraget ved 75års-jubileet for Hildre kyrkje i Haram, torsdag 7/5. Også dette manuskriptet er skrive i munnleg og fortetta form og ikkje som artikkel. Etter føredraget i kyrkja var det kveldsmat og samtale i bedehuset…

Disp:

0. Innl.

”Gjev det vidare”, formidling av evangeliet – det må stå i fokus ved eit kyrkjeubileum, fokus på kyrkja sitt vesen og kyrkja sitt oppdrag. Jubileum, meir enn statisk feststemning. Må vere ei utfordring, ei fornying! Eit sakleg anliggande!

Med det same tenkjer ein at ’jubileum’ = sjå tilbake, takke for fortida, for det Gud har gjort her, gjennom Hildre kyrkje, gjennom dei menneska som har levd, bede og arbeidd her, gjennom forkynning, gudsteneste og folkeliv.

Og det høyrer med. Ja, skal vi gje vidare, må vi skjøne at det også handlar om noko vi har motteke, noko som er gjeve vidare til oss. Å forkynne evangeliet – å gje det vidare – handlar om tradisjon, om overlevering! Tradere – overgje! Ein stafett!

1. Tradisjon – ta i mot!

Difor er det det fyrste: Evangeliet og trua er ikkje noko vi har funne på sjølve, ikkje noko som har dala ned frå himmelen. Det har kome til oss gjennom historia. Vi har motteke det. -Var det kanskje frå dykk Guds ord gjekk ut? spør Paulus retorisk utfordrande i brevet til korintarane. Dei ville vere så åndelege at dei ikkje hadde bruk for den apostoliske autoriteten; dei ville fixe opp bodskapen slik det passa dei. Fåren ved dei falsk ”åndelighet” > skryt, overmot, hybris.

Eit kyrkjejubileum skal lære oss: Vi er ikkje dei fyrste kristne i verda, vi er ikkje dei einaste. Kyrkja er lokal, men også universell og historisk. Ho omfattar alle land, folk og nasjonar; ho stammar frå det som hende ”i dei dagane”, frå Guds inngrep og handling i historia, frå Abraham til Jesus, og vidare fram gjennom tidene, frå Jerusalem til Samaria, og heilt til endane åt verda.

Bibelen. Nedskriven, opplesen, utlagd, fortolka, forkynt, fortald…

NB Bibelsoga som grunnformidling. Gje det vidare! Den store forteljinga om mennesket, om verda, om naturen, om språket, om Gud!

Trusvedkjenninga(ne). Dei korte satsane vi finn alt i NT: ”Jesus er Herre”. Jesu person og frelsesverk. Gud, den treeinige.

Vidare heilt fram Apostolicum (dåpsvedkjenninga) og til Nicenum. (trusvedkjenninga frå konsilet i Nicea)

Liturgien. Arven frå synagoge, tempel og jødisk husgudsteneste. Det vi kallar messa/høgmessa, med Ord- liturgien og Nattverd-liturgien. Her lyfter eg eit lite varselrop: Lat ikkje denne arven gå tapt i eksperimentering og påfynstrer! Berre den fullstendige gudstenesta (messa) med fullverdig skriftlesing, lødig forkynning, forbøn, takkoffer og nattverdfeiring kan bere kyrkja inn i ei ny tid. Det er for dette denne kyrkja på Hildre er bygd! Kyrkje = forsamlinga kring dette. Alt anna veks fram rundt det. Kyrkja er ei forsamling, ikkje eit mangfald av tiltak. Utan ei skikkeleg forsamling som feirar Ordet og Nattverden, er det ingen kyrkjelyd, inga kyrkje. Uansett kor mange kontor og tilsette ein måtte ha.

Den kristne etikken. Her raknar det veldig i samfunnet vårt. Jfr debattane i vår tid – som aller mest handlar om tru og etikk. Den kristne etikken; menneskesyn, abort, seksual- og familieetikk. Men: også den kristne sosialetikken; mennesket som samfunnsvesen, synet for det felles beste, motvekt mot einsidig materialisme. ”Gudsfrykt med nøgdsemd er ei stor vinning”, står det i Skrifta. Har den moderne sunnmørskristendomen omforma det til: ”Vinning utan nøgdsemd har ein stor plass hos dei gudfryktige”? Nøgdsemd er viktig også for miljø og økologi. Mennesket må dele på naturen med alle sine medskapningar.

2. For å kunne gje dette vidare:

Husk at kyrkja eit samfunn, ein fellesskap, ikkje eit religiosnvesen, ein religiøs serviceinstans, ein aktivitetssentral.

Husk at kristendomen ikkje er eit ”livssyn”, men fellesskap med den levande Gud.
Gudserfaring blir viktig. Bøna; der den levande Gud møter levande menneske. I bøn, i forbøn, i omgang med Gud, heilt inn i det stille og ordlause.

Husk at kyrkja må lære seg å vere minoritet, å vere i eksil, i diaspora, som Israel i Babylon, som jødefolket : eit folk, utsådd mellom folka.

Det å ville omfatte alle, uavhenging av aktiv stillingstaking, verkar så inkluderande, men er eigentleg autoritært. Vi er den store, snille mor, dei andre er undersåttar som vi skal vere nådige mot, paternalistisk/nedlatande. Vi må våge å sleppe taket, våge å mangle den stadige bekreftinga som ligg i nominell oppslutning (jfr foreldre som vil bli bekrefta av borna og ikkje vågar å gje dei fridom, la dei bli vaksne og frie). Vi må ansvarleggjere dagens norske menneske ! Forkynninga må kalle til tru og etterfylgjing, kunne gje konstruktiv rettleiing. Til dei som verkeleg er søkjande, som verkeleg vil, skal vi kunne seie: -Dette er vegen! Vil du gå han, skal vi informere deg, støtte deg; vi går saman!

Vi må dele plassen med andre trus- og livssynssamfunn i framtidas Noreg! Slutt på einskapskulturen – og samtidig slutt på fortrengjinga av trua og religion til privatsfæfen. Husk at kristen moral er dåpsetikk, for dei som friviljug tek han på seg, det dreiar seg om eit trusliv, ikkje om generelle moralske ”prinsipp”. Dette vert ei vanskeleg omstilling for alle, både for storsamfunnet og religionane, for truande og ikkje-truande. Her er det verkeleg tale om ei ”attføring” som må til!

Trua/evangeliet spreier seg gjennom vårt liv og gjennom at vi tek del i samfunnet: i debatt, i engasjement, i samtalar på alle slags arenaer: Arbeidsplassar, skular, universitet, kaféar og pubar, over kaffikoppen og svela på ferjeturen osv.

Du må kunne di tru! Undervising av dei vaksne må prioriterast og leggajast til rette! Vi må ikkje bruke born og unge som ”religiøse vikarar” for vaksne som ikkje lenger å ta si eiga trun på alvor! Du må vere nysgjerrrig på menneska, på livet, på kulturen, på samfunnet!

Vi lever i ei vanskeleg og motsetningsfull tid – men nettopp difor i ei open og spanande tid. Ei tid der vi kan oppdage den kristne trua og evangeliet på nytt, på ein frisk måte. Difor:

”Gå inn i rekken! Gå inn i kampen nå!/ I dag, når Jesus kaller deg,/da svar ham ja, og gå!”

discursus: ‘Helse er heilskap’ – helse sett frå eit klostersynspunkt

føredrag på konferansen ‘Kropp og sjel’ (for helsepersonell), i Bergen fredag 8/5. NB: Manuset er innsikta på munnleg framføring, ikkje ein artikkel; difor meir kompakt og stikkordprega…

0. Innleiing

I går var eg på Sunnmøre og tala. Gjekk meg eit slag i fjøresteinane ute i Haram, kjende att barndomens landskap; steinane, sjøen, konturane på fjella ute på øyane og innover Moldefjorden, kjende att ljoset vêret, luktene. Å vere midt i alt dette, med heile meg, kropp, sjel, med spennet i mi livshistorie – som omfattar også dei såra som barndomen kan bere med seg – alt dette er helse. Og lukke. Mens eg gjekk heimover mot husa, ringde mobilen med spørsmål om deltaking i eit panel, på Litteraturhuset i Oslo til hausten. Tema: Religion og lukke.

Lukke og helse. Det høyrer saman, ja, i vårt samfunn er det blitt nesten identisk. At det høyrer saman, er både sant – og ikkje heilt sant. Problemet med mange av verdiane i moderniteten er at dei blir eindimensjonale, reduserte. Moderniteten er reduksjonistisk. Eg ynskjer å peike på nokre vidare aspekt. Helse og heilskap er same ordet. Også som katolsk teolog legg eg vekt på dette: ’katolsk’ = kata holon’ (gresk), ’i samsvar med heilskapen’. ”Heil deg, Maria ”– Ave (latin), Xaire (gresk); ver helsa, måtte du vere heil, glad! Og ordet ’heilag’ er av same rot i vårt språk. Helse utan det heilage trur eg ikkje på. Det blir som å jakte på regnbogen; når du vil gripe han, er han borte…

1. Helse – eit fleirdimensjonalt fenomen

Vi gløymer at dei fleste grunnleggjande omgrepa og røyndomane vi opererer med, er operative berre som plasserte i ein kulturell samanheng. Vårt helseomgrep – og helseideal – er reduksjonistisk. Vi har droppa den metafysiske sida ved røyndomen. Berre den dennesidige finst. Vi er djupt prega av den positivistiske røyndomsforståinga. Heile den moderne skulemedisinen (somatisk og psykiatrisk) og psykologien er avgjort og fundamentalt positivistisk. Med nyanseringaar og litt åndeleg stasj her og der. Mennesksynet er ofte radikalt naturalistisk og materialistisk. Mennesket er/blir ein biologisk maskin.

Dette kjenner vi til, men det er mindre fokusert på at dette også gjer noko med opplevinga av vårt eige liv, kroppsleg og sjeleleg. Livsrøynsla blir flata ut: Vi har berre eitt liv, det jordiske, det hinsidige/transcendente blir borte. Alt er eintydig konstaterbart: Enten/eller. Enten frisk eller sjuk, enten lukkeleg elller ulukkeleg, enten vellukka eller mislukka.

Klart at dette aukar presset på mennesket: -Du aldri bliver gift om det i dag ei skjer, seier Holberg i Kærlighed uden Strømper. Det hastar alltid for det moderne mennsket; tida går og mest mogeleg må erfarast som positivt. Opplevingane står i kø, vanskar og sjukdomar må fjernast for ein kvar pris/til ein kvar pris.

Helse – noko du må sjå i eit større perspektiv. Livet mitt er ein prosess heilt inn i det evige. Det er eit no – og eit seinare. Det sjuke og smertefulle kan ha ein plass undervegs. Også når eg er sjuk, kan eg ha ei fundamental helse; botnen/grunnen/substansen i meg er frisk. Ein snakkar forakteleg om placebo: men det er berre fordi ein har dette empiristiske/positivistiske synet på kva det er å vere frisk og sjuk. Helse er eit ord, det kjem an på kva du meiner, kva du legg i det! Helse er ein personleg tilstand. Sjukehuset, legane, apparatet, helseindustrien eig meg ikkje. Eg er ikkje eit objekt, eg er ein person, eit subjekt; det er mi oppleving som tèl.

Eg vil aldri gje frå meg helsa mi til helseindustrien og helsekapitalismen. To bilete:
- disseksjon av lik, måleri frå 1600-talet. Patologar og studentar/publikum i eit auditorium/”demonstratorium”
- lika eg har gravlagt; ofte tome, obduserte skal fylte med avispapir. Det tok ei tid før eg skjøna rutinene på sjukehusa…

2. Helse – kropp; både sensualitet og spiritualitet (om askese)

Moderniteten er eit frigjeringsprosjekt – eit opprør mot metafysiske autoritetar, band, bindingar; eit opprør mot kyrkja og religionen sitt grep på det kroppslege, det menneskelege, det dennesidige, det sensuelle. Klart at det til tider var ei overdriving av det åndelege/det transcendente i høve til det dennesidige og menneskelege. Sjølv om vi nok skal få sjå at jødisk-kristen tru er det sterkaste vern for eit heilskapleg menneskesyn (kropp og sjel). Gud er skapar, Gud let seg inkarnere i Kristus; sakramenta er både ’ånd’ og ’materie’. Den livskjensla ein ville restaurere i moderniteten, var nytte- og lystorientert, ein retur til den antikke hedonismen/epikurismen. Som vi ser ei oppblomstring av i dag. Ja; livskjensla i dag er på mange måtar hedonistisk. Gjer det du har lyst til, så lenge det ikkje skadar andre. Parolen er: -Nyt livet; du har berre dette eine livet, som sagt..

Det rare er at det naturalistiske og hedonistiske ofte pendlar over til det rasjonalistiske, det abstrakte, det kroppsfornektande. I religionen fører det til at ein avskriv det rituelle, det konkrete, det sakramentale, det mystiske, alt blir moral og ”livssyn”. Gud blir ein fjern autoritet.

Sensuell tilfredsstilling er ikkje berre den flate tilfredstillinga; det vere seg sexopplevinga, trim-kicket eller generelt velvere. Berre å sluke den fysiske erfaringa, gjev ein tom ettersmak, ”sigerens melankoli” (Paul Otto Brustad), ”köttets lustn och själens obotliga ensamhet” (August Strindberg). Vi må ha nokon å dele seksualiteten med, som relasjon. Vi må sjå ei meining, t.d. at trimmen gjer meg betre skikka til å vere det mennesket/den personen eg tar sikte på å vere. Vi må kjenne at velveret stemmer med resten av livet vårt; godt samvit, fred med oss sjølve og med andre. Eller viss du står i konfliktar/konfrontasjonar – at du veit du gjer det utfrå din integritet. Igjen: Det kroppslege/sensuelle treng heilskap. Ikkje for å redusere den direkte sensuelle erfaringa, men for å la henne vere reidskap for ei total oppleving.

Den kroppslege nytinga og det velvere som den gode helsa gjev, førutset også måtehald og sjølvdisiplin. Umiddelbart skjønar alle at helsemessig er det øydeleggjande med bulemi, med overstimulering og fråtsing. Det siste er dessutan ei av dødssyndene. Her ligg det ei stor utfordring til det som har med helsetilstanden i våre samfunn å gjere. Den feite amerikanaren, dei overvektige tenåringane…

Men det gjeld generelt: Less is more! Den ekstreme, uavgrensa tilgangen på opplevingar, på stimuli, på godar, NB også på edle godar, fører til uttrøytting – og svekkar evna til verkeleg sensualitet. Bøker, reiser, musikk, treningsstudio, klubbar for kjennarar: Vinkjennarar, gastronomar av alle slag (lutfisk, spareribs, smalahove, gudveitkva…). Det gode blir rutine, til slutt merkar ein ikkje sklilnad på ’husets karamellpudding’ og ein karamell i godtebutikken. Alt er så lett, berre nokre tastetrykk unna. ”Tilværelsens uutholdelige letthet”, som den tjekkiske forfattaren (Milan Kundera) kallar det.

Livet treng motstand, friksjon! Eg meiner rett og slett det er ei grense for vårt sensoriske apparat; det sublime kan berre registrerast som noko som overskrid det sensuelle, det fysiske. Dette overskridande, transcenderande er – igjen – det vi er redde for i dag. Vil ha allt direkte, vi vil ha stadig meir av det same.. -Mykje vil ha meir, sa ho mormor mi alltid. Det var ein asketisk livsregel, ei åtvaring.

Klosteret er ein asketisk institusjon. Askesen skjerpar både kroppslege og sjelelege/emosjonelle eigenskapar. Askese (gresk)= trening, øving, kontroll, endring, utvikling. Sjela, sjølve livet som totatlitet av kropp og sjel, er ein ”muskel”; han må trenast! Elles får vi sjeleleg muskelsvinn; og ”sjel” er altså den totale livsopplevinga, den totale livssituasjonen.

Det er klart at også redusert helse, kroppsleg veikskap, smerte og livshindringar kan takast som askese. ”Ikkje korleis du har det, men korleis du tar det”, som ordtaket seier. Difor kan ein handikappa – ein blind, ein døv, ein i rullestol o.s.v. – ha bedre helse enn ein som er kjernesunn, men svekka og sjuk i sjølve grepet på livet sitt! NB: Dette seier eg ikkje for å bagatellisere tunge lidingar og funksjonshemmingar, men for å vise at sensualitet, velvere, helse er noko komplekst. Du får det ikkje inn på éin dimensjon, på éin kanal..

Askese innber avgrensing/avhald/måtehald i mat, stimuli, lyd, sosialitet.. I klosteret er det stilt: Stille soner, stille tider. Der er avgrensa plassar, som klausuren og cella. Der er ei tidsordning som ikkje lar visse aktivitetar oppta udimensjonert plass. Der er ein balanse i kva mennesket treng: Bøn og kontemplasjon, fellesskap, einsemd, studium, arbeid…

Heilt grunnleggjande er rytmen! Klosteret er eit rytmeinstrument; eit verkeleg treningsstudio som gjer at rytmen set seg i kroppen. Eg brukar å seie, basert på eiga erfaring: -Regelmessig avføring og regelmessig bøneliv = eit sunt liv/god helse!

3. Helse – eit spørsmål om økologi.

Det gjeld det fysiske klimaet – men også det moralske, estetiske, åndelege klimaet/miljøet. Ja, generelt er der ein samanheng: Klimakrisa i dag heng saman med korleis menneske har det med seg sjølv, kva slags livsmønster vi har lagt oss til!

Helse treng omgjevnader, alt verkar inn. Øko-logi: Av oikos = (gresk), læra om ’huset’ du bur i, ’huslyden’ du tilhøyrer! Klostreret materialiserer og manifesterer ein modus vivendi, ein måte å leve på, ein måte å vere menneske på! Obs: Den grunnleggjande noviseopplæringa i dominikansk ordensliv: Gjennomgang av klosteret; klosteranlegget som eit bilete/ein analogi på mennesket: refektorium (matsal), bibliotek, kapittelsal, parlatorium (talerom), celle, kyrkje.

Miljø som er stygge, fulle av hindringar, ufunksjonelle – vi skjønar at det er nedbrytande helsemessig Kapitalismen og industrialismens tingleggjering av mennesket. Men kva med eit miljø som er strippa for transcendente/metafysiske/åndelege teikn? Den moderne ’byen’ (og byen er også eit miljø) handlar ofte berre om effektivitet, konsum, om fornøyelsesliv, sport og hobbies. Ingen katedralar, kyrkjer, tempel, moskear, kloster. Eit reduksjonistisk miljø, The Secular City, destruktivt for helse som heilskap. Eit miljø utan englar, utan ”paradisgrønt” der dei kan ”dale ned i skjul” og gje ein ange av det gode, det sanne og det vakre.

Ord er viktige i miljøet. Dei bibelske salmane; reine, sanne, haldbare ord. Menneskelege, guddomlege, prøvde, svadafrie. Formar kropp og sjel. I klosteret tek dagen til med tunga: -Herre, løys mi tunge/så min munn kan forkynne din pris! Slik opnar mennesket seg, slik reiser det seg, slik samlar det seg…På spranget til livet.

–

Helse er å vere heile seg, heile meg. Med fokus på noko(n) som samlar livet mitt, gjev meg integritet, i relasjon til andre og til min Skapar, mi livskjelde!

”…hvor er jeg sæl [lukkeleg, heil, frisk] /som kan med liv og sjel/tjene så nådig en Herre!”

God helse!

discursus: Påske og dåp – ei utfordring

Påska er ikkje over; vi er i ”påskeoktaven”, den åttedagar lange ”påskedagen”, som éin, lang påskedag, som éin stor fest! Og vidare held påska fram som liturgisk årstid heilt fram till ”den femtiande dagen”, pentekoste, Pinse – som er kulminasjonen av Påska, utrenninga av Anden over Guds folk og over alt kjøt, over heile skaparverket.

Det har vore intense dagar her i klosteret og klosterkyrkja i heile den stille vika og påska. Som nemt før: Overfullt med folk. Eit høgdepunkt var dåpen under påskevigilien (påskenattsmessa). Vi ser så tydeleg at det er dette som er  normalforma fro den kristne dåpen, sjølv det reint kvantitativt har vore dåpen av born som har prega den kristne historia i den gamle, kristne verda. Når ein vaksen blir døypt, ser vi grunnrisset og meininga i sakramentet:

- Vigslinga av dåpsvatnet med omtalen av dei store dramatiske hendingane i frelseshistoria. Her er det ikkje rørande barneidyllar som er i fokus.

- Dei direkte spørsmåla om forsaking og tru, retta til dåpskandidaten. Dei lydelege og forpliktande svara, offentleg erklærte i ei stor forsamling. Ei verkeleg vedkjenning. Dåpen er å leggje av det gamle mennesket, forlate ei livsform og tre inn i ei anna. Og dåpen er eit trus-sakrament. Dåpen førutset tru og gjev tru. Legg merkje til at når katekumenen kjem og ber om dåp, blir han spurd han i fylgje det eldgamle ritualet: -Kva søkjer du i Guds kyrkje? Og svaret er: -Trua!. Når born blir døypte, er det som tilhøyrande ein kristen husstand/familie.

- Neddykkinga i vatnet som den primære, liturgiske forma. Slik jamvel borna stadig blir døypte i austkyrkja og slik dei stadig blei det til langt ut i seinmellomaldern og inn i ”nytida” også i vestkyrkja. Dessverre har vi ikkje tilrettelagt for det i mange kyrkjer i dag, men i mange nye kyrkjer gjer ein det; som i den moderne katedralen i Evry i Paris. Som i dei gamle kyrkjene frå antikken, t d i Santa Maria Maggiore (’Den store Maria-kyrkja’ i Roma). Død og oppstode med Kristus.
- Dei s k ”forklarande ritane’ er meiningsfulle: iføringa av den kvite dåpsdrakta, ”albaen”, etter dåpen (ikkje før!), mottakinga av dåpsljoset, ikkje med vekt på ljos som noko ”stemningsfullt”, men som teikn på det dei medfylgjande orda seier: at den døypte skal halde trua levande så ho eller han kan gå Kristus i møte med brennande lampar når han kjem att i sin herlegdom. Likeeins at den som døyper, rører ved øyre og munn åt den døypte og uttalar Jesu ord i evangeliet: -Effata! Lat deg opp!. Mennesket blir opnna, til tale, til komminikasjon, til bøn, til vedkjenning.

- Så ferminga/konfirmasjonen med handpåleggjing, bøn om Andens sjufaldige gåve (Jes 11) og salvinga med krisma. Vi er verkeleg ”salva”, krismerte, ”kristne”/messianske i sjølve vår identitet som truande. Når ein vaksen blir døypt utan at den lokale biskopen er tilstades, får den forrrettande presten fullmakt til å meddele konfirmasjonssakramentet. Ferminga fylgjer dåpen i vatn slik pinse fylgjer påske, kunne vi seie. Kristent liv er eit liv ’i Herren’ og ’Anden’.
- Når så messa held fram med nattverdferiringa, kan den nydøypte motta evkaristien/nattverden saman med alle dei andre. Livet i kyrkja har teke til for alvor! Dåpen og konfirmasjonen fører inn i kyrkja sin fulle fellesskap. Difor blir dåp, konfirmasjon og den fyrste nattverd nettopp kalla initiasjonssakramenta, den kristne innføringsriten.

Dette er påske. Dette er kyrkja si framtidige livsform også i vår tid og vår del av verda.

discursus: Norske helgnar – framand for norsk mentalitet?

føredrag i Fredrikstad Kirkeakademi, i kveld. Her er manuset, i fortetta form; ein liten mentalitets-studie….

Det kunne vere enkelt å snakke om dei ulike norske helgnane – stort sett frå mellomalderen, pga av reformasjonen (Olav, Halvard, Sunniva, Torfinn). Men alle kan lese i eit leksikon og finne facts sjølve. Eg vil heller prøve å sjå ein problematikk som vi kan stilling til, som kan utfordre oss, både kyrkjeleg/teologisk og kulturelt/samfunnsmessig. Og kanskje t.o.m. personleg….

Eg finn det fruktbart å sjå spørsmålet på ein idé- og kulturhistorisk bakgrunn, ikkje berre smalt teologisk. Kvifor er helgenkulten ”som sådan” og dermed dei norske helgnane ”hot potatoes” stadig vekk? Kva er det som er så vanskeleg?

Det har med heile utviklinga av sekulariteten å gjere, med framveksten av ein autonom, ikkje religiøs, ikkje-kyrkjeleg kultur i Vesten å gjere.

Mellomalderen var svært prega av eit kristent grunnsyn – uavhengig av den moralske praksisen; kva folk held for rett og korleis det etterlever det, er ikkje alltid identisk, men på ein eller annan måte bestemmer det livskjensla og grunnleggjande haldningar.

I den kristen epoken var medvitet om vår evige ”bestemming”,vårt evige mål, sterkt. Dette eskatologiske synet på livet ligg der heilt frå aposteltida, fram gjennom oldkyrkja. Målet med livet går ut over det dennesidige, denne tida er ei endetid. Det jordiske livert er godt, skapt av Gud – men det er midlertidig. Den jordiske rutinen: ”kjøpe, selje, gi til ekte og ta til ekte”, er ikkje alt.

Sølibatet – for himmelriket skuld: Jesus! (Matt 19). I det same perspektivet må vi sjå det apostoliske livet, fattigdomen, disponibiliteten, jomfrustanden, ørkenfedrene og ørkenmødrene, klosterlivet.

Moderniterten kjem med ein reaksjon på alt dette. Revaluering og oppvurdering av det dennesidige, av det menneskelege, av det daglegdagse, av ordinær lukke/helse/velferd, av stat og nasjon. Frigjering frå kyrkja og hennar grep.

Her har vi den protestantiske reformasjonen og etterkvart den sk Opplysinga/opplysingstida (egtl 1750 -1800). Reformasjonen meir katolsk enn slik han seinare vart tolka; dette er ein i ferd med å oppdage no, t d i nyare Luther-forsking (det same med renessansen; meir mellomaldersk enn moderne); men verknadshistoria drar oss inn i moderniteten. Ansatsar i individualismen, subjektivismen, autonomien for statsmakta, lausare kyrkjeleg autoriet (som går over på staten/fyrsten), framvekst av nasjonalstaten etc..

Også Opplysinga ”går ut over seg sjølv”; religiøst t d frå deisme til ateisme. Dobbel line frå Opplysinga: Dionysisk/antihumanistisk retning og ei meir humanistisk retning.

Etoset i dette blir ikkje det ekstraordinære, det hinsidige, det heroiske, det guddomlege. Men det nyttige og nære. Vi er i kulminasjonen av dette verdisystemet i dag. To tendensar, ambivalente, som begge ville protestere mot helgenidealet:
-det humanistiske, alltruistiske (menneskerettar, sosial innsats osv..)
-det ”antihiumanistiske”; kontakt med djupet i mennesket, med det tragiske, med aggresjonen, med kjenslene osv. Noko av dette kom med Romantikken, men i si meir ekstreme form i Schopenhauer, Nietzsche, Foucauld o a. Mennesket skal verkeleggjere seg sjølv, ta ut alt. Viljen til liv, til makt!

Den moderne kulturen pendlar mellom desse ”modellane”- mellom idealisme og sjølrealisering – og eg trur det snart vil melde seg som ei akutt krisne i kulturen, på line med finanskrisa. Felles for begge er at dei foraktar det kristne helgenidealet. Humanistane vil vere gode og prektige utan Gud – og vitalistane vil vere heroiske og ekstraordinære utan Gud.

Kanskje kan vi seie at i den daglegdagse, norske/vestlege kulturen er det den snusfornuftige motstanden mot helgenkulten som dominerer: Jantelov, trivialisme, anti-ekstremisme. Ein borgarleg- for ikkje å seie småborgarleg attityde.

Ei idealisering av anti-idealismen, ei dyrking av ”de nære ting”; ”Ditt sinn monne flyve så vide omkring/så lær deg å elske de nære ting…”virke sådan i de stille/det var det jeg gjerne ville”. Ikkje stikke seg fram…

Sjølsagt: verkelege helgnar går djupt i inn i det verkelege livet, og det finst sjølsagt mange ukjende eller mindre kjende helgnar (ein av grunnanen til at vi har Allehelgens dag..). Men: det er noko som strålar fram, som gir seg til kjenne: Ljoset i staken; så dei kan ”sjå dei gode gjerningane dykkar og prise Far dykkar i himlen” Matt 5/Bergpreika. NB: Ikkje som motiv for å gjere godt, men som eit resultat av eit kristent liv, eit heilagt liv. ”Ein by som ligg på eit fjell, kan ikkje løynast” (ib.) ”Byen som på berget ligger/ingenlunde skjules kan”(Lina Sandell).

Kulten av dei heilage oppstår nettopp nedanfrå, frå folket som har vore vitne til eit liv, til ein død, til ei vedkjenning. Eller som er blitt bøhøyrde og som har sett teikn og kraftige gjerningar finne stad på forbøn av den heilage. Det er folket, dei truande, som sensar dette, sjølv om det er den instititusjonelle kyrkja som etterprøver og godkjenner; ”kanoniserer”, som det heiter.

Det som ikkje er mainstream, det som ikkje er tilpassa, det som lyser fram, det som utfordrar, det som konfronterer, det som ikkje går rett heim i Aftenposten eller Fredrikstad Blad – kva plass er det for det her til lands? Vi lever i eit veldig egalitært samfunn; bra, men baksida er: konformisme og jantelov. Vi lever i eit samfunn som er på veg ut av denne konformismen, men som reagerer med frykt og aggresjon, som i hijabdebatten. Særleg er religiøs profilering, religiøs ”performance” uglesett.

Kva då med dei historiske, norske helgnane? Faktisk ville det vere viktigare om vi fekk nye helgnar no, syns eg. Viktigare enn alle dei nyoppmerka pilgrimsløypene – som lett blir oppfatta som reine kulturstigar – ville det vere om Gud synte seg i Groruddalen, om det skjedde under og teikn der! Tenk på Hans Nielsen Hauge, som gjekk og pløgde på åkeren heime på Tune!

Men lat oss sjå raskt på dei:

Sunniva og Selje-mennene:

Ei ung jente som set til havs, som lever på ei fjern øy, som døyr i ein hellar. Igjen: Det store spranget, den store gesten, oppbrotet, flukt frå heidendomen, i staden for tilpassing. Kanskje er Sunniva legendarisk, men historisk er Selje-mennene (som sikkert omfatta kvinner) som på irsk vis set seg i båten og let seg drive av Anden, av Vinden ut i det framande…

Oppbrotet sitt vitnemål, trua sitt primat, distanseringa til ”den noverande verda”..

Ta og les den NT-lege ”helgenkatologen” i Hebrearbrecet 11- 12, særleg 11, 32-39. Ikkje akkurat kvardagslege saker!

Halvard:

Ein ung mann som kjem ei ung kvinne til unnsetning. Positivt: men noko av moralen ligg i at han redda kvinna og barnet ho bar under bringa. Det kan vere sjenerande for det norske abort-samfunnet. Eg tvilar på at det ufødde barnet ville blitt fokusert dersom St Halvard skulle profilerast i eit kommunalt kulturarrangement i regi av Oslo by. Halvard er jo Oslos vernehelgen.

Torfinn:

Katolsk Hamar-biskop (d 1285). Fortrengd av kongen i utlegd for sit forsvar av kyrkja sine rettar (Settargjerda, Tunsberg). Det ligg mykje kontrovers i ein slik figur, vil eg tru. Ville han likt den ekstreme folkekyrkje-idéen som i dag pregar Hamar-området?

Olav:

Stadig er det utfordrande at ein vikingkonge blir helgenkåra. Ein godtek ikkje at så store omveltingar kan skje i eit menneskeliv. Ein held fast ved tanken på at ein helgen er eit borgarleg dygdsmønster, eit ukomplisert og straight menneske. Medan det i røynda handlar om at menneske, nesten trass seg sjølve, blir Guds reidskapar. Eg nemner i fleng:
-Moses, som drap en egyptar
-David, som både var ein valdeleg krigar og som begjekk både drap og hor; sette Urias på ‘Urias-posten’ og tilrana seg den vakre Batseba, som fekk høyre av profeten Natan: -Du er mannen!
-Eller skjøkja Rahab, eller:
-Peter, som banna på at han ikkje kjende Jesus
-Paulus som dreiv aktiv forfylgjing av dei kristne og sa seg medskuldig i drapet på Stefanos…

Olav er også utfordrande fordi han minner om den kristne identiteten i ”det norske”.

Olav og Stiklestad hadde eit oppsving i trettiåra, men det var det nasjonale som var ”greia”, meir enn det katolske helgenidealet. Etter krigen var det inga stor interesse for Olavs-arven.
No er det stor oppslutning om Olavsfest-dagane i Trondheim, men teologisk er det temmeleg vagt og allmen-kulturelt. I det minste: ambivalent, tvetydig.

Eg trur at det som til no har vore norsk mentalitet, hyser ei djup framandkjensle/framandgjering i høve til ”helgen”-tanken.

Det nye religiøse nærveret i det offentlege romet, ikkje minst pga av islam, vil endre dette. Det vil skape polarisering. Helgnane vil kome tilbake – ikkje som rikssymbol, men som viktige identitetsmarkørar for truande menneske.

Norske helgnar? For meg er det viktigaste at dei er helgnar – og dermed dreg ”det norske” inn i ein meir universell samanheng. Difor seier eg:

For alle helgner som til døden tro
stod fast i kampen og har nådd sin ro,
vær evig lovet, Krist, ditt navn og blod!
Halleluja! Halleluja!

discursus: Aktuell faste

Faste er ein religiøs praksis. Mange trur at det berre er islam og jødedom som endå har tydlege praksis-former. I dag veit folk at islam har sine fem søyler og mellom desse er almissene, fasten og bøna. Men kor mange veit at dette også er ein del av den kristne tradisjonen? I alle fall i ortodoks og katolsk kristendom.

I den katolske kyrkja er ’kyrkjeboda’ det som formar livsmønstret for dei truande – og klosterlivet er basert på dei ulike klosterreglane (t d Benedikts regel, Augustins regel, Basilios regel). Kyrkjeboda forpliktar den truande:

- På sundagar og festdagar skal du ta del i messa
- Du skal skrifte dine synder minst éin gong for året
- Din Skapar skal du motta [i nattverden] audmjukt minst éin gong for året, i det minste i påska
- Du skal halde heilage påbodne festdagar
- Du skal overhalde førskriven faste og abstinens

I tillegg er dei truande forplikta til å ta ansvar for kyrkja sine materielle/økonikiske midlar.

Omsut for dei fattige (”almisse”), bøn og faste har alltid vore ein del av det kristne livsmønsteret. Dessverre har individualisert og privatisert oppfatting av religion og kristendom skugga for regulær kristen praksis. Resulatet blir ein kropp utan beingrind; berre mjukvev er ikkje skikka til å halde mennesket oppe og i funksjon.

Fastepraksisen kan skifte med ulike livssituasjonar; her er nokre tips:

*Tradisjonelt skulle fastedagane innehalde berre eitt skikkeleg måltid, og noko lett morgon og kveld.

*Tradisjonelt heldt ein ikkje bryllup og liknade store festar i fastetida.

*Abstinens = avstå frå kjøt. Tradisjonelt på alle fredagar.

*Avstå frå unødig underhaldning (Tv, muzak, kino/teater, uteliv..)

*Kutt ut/reduser inntak av snop og snacks og alkohol

*Set av tid til å vere stille og åleine. Les ei god bok. Kva med Bibelen?

* Gje til Caritas/Kirkens Nødhjelp

* Sjå til noko som treng vitjing og kontakt

* Ta del i fastegudstenester

* Sjuke, eldre og born er – i katolsk samanheng – ikkje forplikta til overhade fasten.

* Total faste over eit tidsrom, saman med bøn, er ein friviljug praksis som kan vere åndeleg og menneskeleg fruktbar. Førutset mogning, røynsle, helse – og evt vegleiing.

Mykje av det som er bltt ”avskaffa” fordi ein har vilja lette på krava, kjem att som apell om endra livsform frå den radikale miljørørsla, frå meditasjons-miljø og andre hald. At fasten også innheld ein politisk og økologisk dynamikk, blir stadig tydlegare. Seinast i dagens ’Klassekampen’ viste ein innsendar til radikale tenkjarar som hevda at liberalismen i økonomi og livsstil berre kan møtast med etisk motmakt: ”virtue is going to save the world… after the financial catastrophe, the salvation by ethics” (Frédéric Lordon, fransk økonom, 2008).

Store politiske grep trengs for å endra verda, men stadig sterkare vil ein innsjå at slike grep ikkje kan takast utan at agenten, mennesket, heng med. Fasten er eit treningsprogram for humanitet, ein innsikt om at mennesket må kunne meistre sin ”behov” og ikkje ekspandere utover sin tildelte plass i verda.

Så til alle – liberalistar og ”overåndelege” truande: Røyndomen innhentar oss, vi treng ikkje finne opp krutet på nytt, fastetida sin askese ventar på gjenoppdaging.

Tru må ha kropp.

carpe diem/discursus: Helgemesse for O.P.

Dei fleste store ordnanane feirar ein eigen “allehelgensdag” for sine eigne helgnar. I dag er dagen for dominikanarane. Ei av lesingane i matutinen (ottesongen), er henta frå ein tale av fr Henri Lacordaire; han som var hovudmannen bak gjenopprettinga av dominiknarordenen i Frankrike etter Revolusjonen, på midten av 1800-talet. Han var ein stor predikant og fylte over lang tid katedralen “Notre Dame de Paris” med si forkynning. Lacordaire meinte at nettopp denne ordenen, grunna for forkynninga “til frelse for verda”, nettopp var den evangeliserings-reidskapen ein trengte i det moderne, etter-revolusjonær Europa: Fattigdomen, studiane, det kontemplative livet og forkynninga på alle plan i samfunnet – på torga likesåvel som på universiteta.

Stadig aktuelt, meiner eg. Eg har omsett ein del av teksten til Lacordaire:

På 1200-talet var trua djup. Kyrkja rådde endå over det samfunnet ho hadde erobra. Samtidig var den europeiske tankekangen som over lang tid var blitt gjennomarbeidd av kristendomen, i ferd med å nå si mogne ungdomstid og bli vaksen. Det pave Innocence III hadde sett som eit syn i ein draum: ei vaklande kyrkje, det skulle den hl. Domininikus opnberre for heile verda. Og medan verda endå såg på kyrkja som dronning og herskarinne, sa han klårt frå at det einaste som kunne redde henne, var at den apostoliske forkynninga frå urkyrkja (”l’apostolat primitif”) stod opp att frå dei døde.

Ein sa til st. Dominikus som ein hadde sagt til st. Peter Eremitten: ”ein må la seg verve til forkynninga slik folk let seg verve til krosstog’. Frå alle dei europeiske universiteta vart det verva skarer av preikebrør mellom både lærarar og studentar. Frater Jourdain av Saxen, den andre i rekkja av Ordensmeistrar, gav dominikanarhabitten til meir enn tusen unge menn, som han åleine hadde verva til denne nye livsforma. I løpet av fem år, frå den ringe starten med seksten medarbeidarar, vart det grunnlagt seksti kloster, folkesette med ungdom i si blømingstid og menn frå toppsjiktet i kulturen.

Alle desse ville, som sin meister, st Dominikus, leve som fattige, ja, som tiggarar. Alle ville, som han, påverke samfunnet berre gjennom sine dygder og folks frie tilslutning – og det midt i ei tid då kyrkja hadde suveren makt. Dei sa ikkje som kjettarane at ”kyrkja måtte avkledast”, men dei ”avkledde” seg sjølve og let på den måten kyrkja stå fram i sin opphavlege nakenskap og fattigdom.

Kort sagt: Dei elska Gud og nesten sin som seg sjølve – ja, meir enn seg sjølve. Utan denne kjærleikens lidenskap kan ingen predikant eksistere, men i tillegg viste preikebrørne stor dugleik i å finne nettopp den måten å forkynne på som tala til deira samtid.

Lat meg nemne nokre av dei store namna frå dei fyrste tidene i Preikebror-ordenen:

Det var st Hyasint, det nordlege Europas apostel; ein kunne fylgje spora hans ved å gå frå kloster til kloster som han grunnla der han verka. Det var st. Peter av Verona, som etter lang tids preikeverksemd, vart utsett for åtak av røvarar og som med blod frå sitt banesår skreiv fyrst lina av Den apostoliske trusvedkjenninga i sanden: ”Eg trur på Gud..”. Det var Henrik Suso, denne elskelege mannen frå Schwaben som på 1300-talet hadde slik framgang som forkynnar at det vart sett ein pris på hovudet hans. Frå same tidsrom kjenner vi Johan Tauler, som hadde stor oppslutnad i Kôln og i heile Tyskland.

I tillegg må eg nemne st Vincent Ferrer som på 1400-talet evangeliserte Frankrike, Italia, Tyskland, England, Skottland og Irland. Og Girolamo Savonarola, levande brend midt mellom landsmenn; dei vart for utfordra av hans dygder som loga høgare enn bålet på rettarstaden. Pave Paul III kunngjorde at dersoim nokon våga å kritisere Savonarola, heldt han dei mistenkte for vranglære. Thomas Aquinas som på kort tid vart den mest celebre teologen i den katolske kyrkja, Fra Angelico, som Michelangelo skal ha sagt dette om: ”Ein mann kan ikkje ha laga desse bileta utan fyrst å ha sett dei i himmelen”…

discursus: Lisensiat-førelesinga i dag…

...for dei som skjønar engelsk; har ikkje hatt tid/høve til å omsetje henne – og kan ikkje love å gjer det. Har heller ikkje lese skikkeleg korrektur, så orsak evt. språk-, skrive- og tastefeil…

LECTIO CORAM; THURSDAY 9TH OF OCT. 2008, ANGELICUM, ROME: ”CHRISTIAN ETHICS: ETHICS OF DISCIPLESHIP OR UNIVERSAL ETHICS?”

Reverend Fathers!

Let me state immediately that the title ”Christian Ethics” might as well have been: ”Catholic Ethics” – to me, those two words – ’Christian’ and ’Catholic’ – are synonyms. I just want to say that I have no confessional points to make; I simply want to underline the general theological contents of the subject.

Moreover: The expression: ”universal Ethics”, of course, comes close to the more traditional: ”Natural Ethics” – indicating in both cases the ”common ground” of human ethics.

In Modernity, ethics have been more focused and more controversial than dogmatics, morals more discussed in the broader public than faith. Probably because faith has been cosidered as ”finished”, out of question for serious people and in the public shere. Faith is a matter of subjecitive ’taste’ –ethics and morals concern everybody. Such has been the overall perspective.

discursus: “Bibelen som kulturberar”

…manuset for eit føredrag på Sauda Vidaregåande skule, laurdag 4. oktober, tilskipa av den lokale kyrkjelyden. Obs: Teksten er stikkordprega her og der, fordi det er muntleg føredrag og ikkje ein artikkel. Emnet var oppgjeve/ynskt, men det er i høgste grad noko eg syns det er viktig å ta opp...

KULTURKVELD, SAUDA, 4/10-08; ”BIBELEN SOM KULTURBERAR”

Fyrst nokre innsirklande ettertankar: Når Bibelen blir etterspurd som kulturfaktor, er det oftast eit teikn på at det ikkje lenger er tilfelle, eller at den posisjonen er truga. Kanskje kan vi seie det same om ”kulturkveldar”? Når vi kjenner at noko tek til å gå på tomgang, at kulturen er i krise – då aktiviserer vi oss for kulturen, då må det skje noko.. Men denne kulturkvelden har eg kjensle av er annleis; at ein ikkje berre vil at ”noko” skal skje, men at den kristne arven, at Bibelen og alt han står for, skal fokuserats, skal hevdast, skal feirast. I eit slikt arangement ligg det eit stykke motkultur; ein konstruktv kulturkritikk. Det er eit teikn på liv, det kan skape kultur. Kultur er nemleg ikkje noko kulturetatane kan skape: det er noko som vert skapt der det finst levande overtydingar. Kultur er eit ”biprodukt” av levd overtyding, av levd tru!

Det er den kristne trua, med Bibelen som hovudkjelde, som i alt overvegande grad har skapt vår kultur – og som heile tida skaper kultur rundt om i verda. Bibelen og trua er ei stadig levande kraft – lat oss hugse det. Når vi snakkar om Bibelen og kulturen, snakkar vi ikkje museum, galleri, fortid! Vi snakkar notid og framtid! Som mottek noko frå fortida, men som gjev det vidare!

Pave Bendikt vitja nyleg Paris – og for ein pave å vitje Paris, er å vitje ”løvens hule”! I eit føredrag for kultureliten snakka han ganske roleg om munkane og klosterfolket – som ikkje tenkte på å ”skape kultur”, som berre tenkte på å søkje Gud (quare Deo), som las og grunna på Skrifta (lectio divina), som fylgde mottoet: -be og arbeid (ora et labora) og forma livet sitt etter trua og etter Ordet – og nettopp slik skapte kultur! Fordi dei trudde, skreiv dei av bøkene, måla dei bileta, dyrka dei opp jorda, bygde dei katedralane, dreiv dei sjukehusa og skulane!

På denne bakgrunnen skal vi fokusere på nokre aspekt ved Bibelen..

1.Bibelen – ei trudd bok

Kulturen kjem, som sagt, av levd overtyding; kristen kultur kjem av levd tru på Den treeinige Gud. Eller anvendt på Bibelen, som er den viktigaste truskjelda: Kultur prega av Bibelen kjem av tru på Bibelen som Guds openberring, som Guds Ord.

Det er når du tek mot Ordet som ei levande, forpliktande kraft i livet, at det påverkar måten du lever på og tenkjer på.

Bibelen er ei bok om Gud. Slik du ser han i Bibelen, slik er han: Levande, handlande, elskande, frustert, harm, ettergjevande, sterk, veik, allmektig, avmektig, utålmodig, tålmodig. I det høge er han – og i det låge; ”hjå den som er nedbøygd og sundbroten i ånda” seier profeten Jesaja.

Bibelen er ei bok om korleis livet skal levast. Lova; fyrst slik ho vart gjeven til Israel, som ein pedagogikk, som ein del av Guds vev og Guds plan. Nettopp den lova vert opplyst og forstått i ljos av Jesus Kristus og hans undervising; han viser oss det universelle innhaldet i Lova, det som stadig og alltid forpliktar oss: Dei ti boda, Bergpreika, apostlane si undervising. Ingen kristen/bibelsk kultur utan dette! Den jødiske kulturen vart til og vart så sterk og levedyktig som han vart fordi folket heldt fast på Ordet på ein synleg, pedagogisk måte. Les: 5 Mos 6, 4ff

Bibelen talar difor om kroppen og om sjela, om seksualitet og familieliv, om samfunnsliv, om venskap, om bruk av dei materielle resursane, om korleis vi skal møte framande, om livets verd, om fosteret, om mennesket som skapt i Guds bilete, men i slekt med alt som er skapt. Om mennesket som skapt godt, men som fallen skapning, som ein syndar som treng frelse og som kan frelsast, fornyast, nyskapast, ja, guddomleggjerast! Les: Sal 8

Bibelen er også ei bok om heile Guds skaparverk! Det skal vi hugse i dag (4. Oktober),på festen for den hl. Frans av Assisi. Han målbar nettopp den store lovsongen som heile skaparverket jublar mot sin Skapar. Les: Sal 148 -150

Vi må tru at Bibelen talar sant – om Gud, om mennesket, om verda, om tida og om æva!

2. Bibelen – ei fortald bok.

Bibelen er ei historie, ei bok som tek til: Genesis (Det eigentlege namnet på 1 Mosebok – ”Opphav”)! Og ei historie som endar: Johannes Openberring! Ei forteljing som har eit mål. Som syner oss ein plan, ein veg, ein tanke. Gud fortel sine tankar i Bibelen. ”Så høg som himmelen er over jorda, såleis er mine tankar høgre enn dykkar tankar og mine vegar høgre enn dykkar vegar…” (Jesaja)

Guds forteljing er ei frelseshistorie; frå Adam og Eva – kvinna si ætt som skal knuse hovudet på ormen, på djevelen – vidare gjennom historia om Abraham, patriarkane, Moses og profetane, fram til Frelsaren, Messias; Jesus Kristus; Salvator Mundi; heile verda sin Frelsar! Det tek til med Israel, men målet er heile verda, også Sauda! Sauda er med i Guds plan, i Guds store forteljing.

I denne forteljinga høyrer vi alle heime. Der kan du fnne deg att – i personar, i hendingar, i nederlag og i sigrar, i synder og i dygder.
Det er dette som har vore ”den store forteljinga” i vår kultur, sjølve livstolkinga. Ho har vore fortald i ”Bibelsoga”, i kyrkje, heim og skule, i liturgi og salmesong og oppbyggjingslitteratur. Ja, eg vil påstå at også i litteraturen elles skin denne forteljinga gjennom – sjølve det at livet er ei forteljing, ein ”roman”, ei handling, eit drama, ei spennande og alvorleg historie! Både direkte og indirekte har Bibelen inspirert diktinga i vår kulturkrins: Draumkvede, soger og segn (berre tenk på eventyra; masse kristendom i dei…), hos Dante. Hos Ibsen, hos Shakespeare osv osv… I alt dette lever og vibrerer Bibelen.

I vår tid har vi fått ei grunnleggjande endring av livsforteljinga: At vi ikkje lenger reknar med Domedag; det personlege, evige alvoret. I staden har vi fått det autonome, sjølvskapte, sjølvhevdande mennesket. Overmennesket (Nietzsche), Titanen . Som ein dag møter veggen, møter sin overmann, sitt ’overmenneske’. Titan-ic gjekk ned, det usøkkjelege møtte sitt isfjell og sokk. Sic transit gloria mundi…

3. Bibelen – ei feira bok!

Bibelen har vore den store festboka for heile gudsfolket . Alltid har dei heilage skriftene vore lesne i festforsamlinga åt gudsfolket; i tempel og synagoge, i kyrkjer og katedralar. Boren i prosesjon, resitert, tiljubla, kyssa, omgjeven av lovsong, røykjelse og halleluja: ”Slik lyder Herrens ord!”/”Gud vere lova!” Les i Nehemja-boka om dette.

Og Bibelen gjennomtrengjer heile den klassiske, historiske gudstenesteliturgien: messa og tidebønene. Dei liturgiske orda og vendingane, dei store grunntankane, salmane (dei bibelske, særleg, men også alle gode salmar/hymner som er dikta og sungne undervegs i kyrkja si historie), bønene og gestane (knele, stå, kaste seg ned), kleda, bileta – alt saman er eit bilete på den himmelske verda, den himmelske gudstenesta, slik vi les om henne i Bibelen. Les Jesaja 6. Joh Openb 19-21.

Bibelen er ikkje berre ei lesebok, men ei messebok, ei altarbok, ei handlingsbok! NB Kva med nyordninga av gudstenesta i DNK? I dette perspektivet? Når gudstenesta skal ”lagast” av stadi nye lokale kommitéar, kan det hende at talkshowet tek plassen til den feira Bibelen.

Altså: Vi kan ikkje forvente at dette veldige kulturverket skal kunne takast vare på og leve vidare dersom vi ikkje tek Bibelen på alvor, dersom vi ikkje trur Bibelen, ikkje fortel han vidare som ei levande forteljing, dersom vi ikkje feirar Bibelen, tek i mot han i tilbeding, lovsong, påkalling og takk!

Kyrkja som ”kulturfaktor” –det er mest ein realitet når kyrkja ikkje er det, når ho berre lever sitt liv, paradoksalt nok. Då blir kulturen til, som kjølvatnet etter ein båt. Skal det bli kjølvatn, må skipet setje baugen i bylgjene og styre framover! Må ville aktivt! Kulturen går på tomgang fordi ein ikkje har ei tru, ei verkeleg overtyding, ei verkeleg forteljing, noko verkeleg å feire, å juble over, å takke for!

Bibelen er eit levande ord – gjennom alle dei måtane han møter oss på. Eiit ord som trengjer gjennom ”mod og merg” (Hebr). Det avdekkjer, får fram i ljoset, opp i dagen, det ansvarleggjer.

Skal Bibelen og den kristne trua framleis vere kulturberande og kulturskapande? Meir enn nokon gong avheng det av kvar einskild av oss.

discursus…

…og her er føredraget frå seminaret sist laurdag (lansering av eit skrift i høve fødselsdagen); prega av at det skullel vere ei muntleg form. Innhaldet vil nok verke kjent – for “bestillinga” var ei oppsummering av det eg lenge har meint er viktig for tida – og framtida…

LANSERINGSSEMINARET, 20/9 -08. ST DOM.:”NOVA DICERE NOVO MODO”

1. Nyformulering av posisjonane:

Kjære vener! For å skræme litt liv i leiren på slutten av ein lang føredragsdag og for å antyde kva slags mental profil eg passerer denne milepelen med, vil eg velje som moto for det eg no seier, eit motto frå ein med-dominikanar, ein med-frater, mottoet til frater Girolamo Savonarola: ”Nova dicere novo modo”; Å seie nye ting på ein ny måte-.

Dert dreiar seg sjølsagt ikkje om å forkynne nye sanningar; openberringa er avslutta, depositum fidei (trusskatten) er definert. Det dreiar seg om den ”trua som éin gong for alle er overgjeven til dei truande” (Judas brev). ’Novo dicere novo modo’ vil heller seie at dei gitte sanningane må bli som nye, som om dei blir giitt på ny!. Det dreiar seg om underkommuniserte sanningar, om ein annan måte å tillempe/å anvende trussanningane på.

Det handlar om (for det fyrste): Novo MODO: Vi må gjere trua gjeldande, tale (dicere), med større frimod! På offensiven, i forkjøpet. For lenge har sekulær/sekularistisk tennkjing sett dagsordennen, sett agendaen, gitt tonen. Teologiske ytringar, teologalt språk har fått lov å pipe frå skammekroken. No vil vi vere med å sette premissane. Ingen er tent med kujoneringa, med teologiens servilitet. Tonen må bli ”frekkare” og lystigare. For å seie det med Torbjørn Egners Lofitvise og Lofot-torsk: ”Nå er jeg selv blitt stor og slem/nå er det meg som spiser dem”. Berre tenk på Jesus; han kunne seie om Herodes: ”Den reven…” Og Paulus –som rett nok angra pliktskuldigst, men neppe eigentleg, då han snakka til øvstepresten: ”Gud skal slå deg, din kalka vegg”: (ikkje at vi skal eksellere i skjellsord og rølp; berre ha litt bedre trøkk og humør på teologien og trua sine vegner. See?)

Eg er heller ikkje ute etter maktspråk og truslar av reint verdsleg karakter. Ingen veg tilbake til kristen/katolsk dominans av samfunnet, for all del! Men vi treng å finne tilbake til ei indre makt i orda; at vi talar md ”exousia” og ikkje som dei vanlege skriftlærde av alle fag og disiplinar. Tenk på at han som stod på ein fjellskrent i Gallilea med tolv unge , men forhutla menn, sa: ”Eg har fått all makt i himmelen og på jorda”(Matt 28, 18-20)! Motet til å vere liten og å vere myndig på same tid – det er det eg etterlyser. See?

Så langt om måten /om modus; men det handlar altså og mest om innhaldet; NOVA dicere. Eg vil, teolgisk, nyformulere fylgjande:

2. Nyformulering av civitas/polis:

Teologien, talen om Gud, Guds ting, føregår i eit offentleg rom, i polis, i civitas; både i kyrkja og i storsamfunnet. Difor må vi tenkje nytt, snakke nytt, nova dicere, også om det politiske, om polis/civitas. ’Politikk’ er jo læra om livet i ’polis’, i byen..
Då plederer eg for eit farvel til einskapskulturen – i alle variantar. Det er ikkje lenger muleg å rekne med eit tett samanfall mellom ein verdifellesskap og eit geografisk område, som ein nasjon. Verda er i demografisk endring, folk flyttar, folkeslaga vandrar, grenser er ikkje grenser lenger. Nasjonen er ikkje den viktigaste verdi-fellesskapen, vil eg seie. Alt har si tid – også nasjonalstaten og einskapskulturen. Nasjonen vil sjølsagt framleis spele ei rolle, også verdimessig, men ikkje med den same, nesten religiøse devosjonen som før.

Innan landegrensene bør ein i midre grad strebe etter å konstruere, for ikkje å seie re-konstruere ein einskapskultur, som å utvikle og berike det sivile samfunnet. Meir og meir vil vi våge å erkjenne og utvikle det vi alt ser og lever: At vi referer oss, verdimessig, til underkulturar, til sub-kulturar, i storsamfunnet. Vi er kanskje norske på 17.mai – på ein diffus måte – men elles er vi kristne, katlolikkar, pinsevener, muslimar, jødar, humanetikarar, nynorskfolk, samar, sunnmøringar o s v..Vi treng å erkjenne at vi har og må ha mange ’samfunn i samfunnet’. Eg plederer ein meir kommunitaristisk polis, ein kommunitaristisk samfunnsmodell.

Ingen kan definere seg sjølv berre individualistisk, vi treng referanse til eit kollektiv; då blir det nasjonae for spinket for meg.

Dette inneber også at vi ikkje lnger må drøyme om at t d kristne verdiar, kristen etikk, skal kunne an-nammast av alle eller påtvingast alle. Kristen etikk for kristne menneske! Eit kristent liv som dåpsliv, utfrå Jesu bod, frå den apostoliske parenesen. (”NB: Også: Alt som er ære verdt..)- Kristen etikk er dåpsetikk, ein kyrkjeleg etikk. Sjølsagt skal ein ikkje nekte nokon å anta og etterleve kristen etikk; ”den som ikkje er mot oss, er med oss”, er logikken her. Ei slik haldning vil verke avslappande både på truande og ikkje-truande, i tydinga mindre på tuppa, midre tens, mindre pompøs..

Dette fører oss over til ei:

3. Nyformulering av ’det allmene’.

Teologien og trua må ta tilbake sin plass i ’det allmenne’. Lenge har ein tenkt at det er det sekulære som er det allmenne, det vanlege, det universelle, det alle har felles, det alle kan forså. Det er ei tilsniking og ei anmassing, syns eg. Det handlar om overtrua på at ein abstrakt, rasjonalistisk terminologi skal kunne erstatte dei spesifikke tradisjonane, særleg dei religiøse tradisjonane, og deira ”språk”. Det resulterer i eit språk for etikk og verdiar, for livstolking og ritual som blitr eit verkeleg ”Kanaans språk”, eit språk for eliten, eit akademisk språk eller eit departementalt/politisk språk, kort sagt eit meir keisamt språk, utan kraft til å formulere dei sterke tinga i menneskelivet. (jfr ”Syningsromet”).

Som eg var inne på i innleiinga: Både historisk og aktuelt/globalt er religiøs terminologi eit meir kjent og brukt kommunikasjons-språk enn dei nylaga, nøytrale ekspert-orda! (jfr ’etter vanleg tidsrekning’). Ord frå den religiøse tradisjonen har ein breiare og ’feitare’ apell enn rent filosofiske og ’nøytrale’ ord. Anten dei vekkjer motstand eller tilsutning. I samanlikning er den reint ”rasjonelle diskursen ”tørr og gørr”.

Sjølv ein intellektuell som Jürgen Habermas, sjølve vernehelgenen for den ’allemenne diskursen”, ”den offentlege samtalen”, har revcurdert sine posisjonar. Kanskje p g a dialogen med sin intellektuelle landsmann, Josef Ratzinger, alias pave Benedikt den XVI? Fyrst innrømer han det religiøse fenomenet si deltaking på den offentlege arenaen og i den offentlege samtalen – men då på vilkår av at det religiøse språket blir omsett til eit rasjonelt og NB ’allment’ språk. Senare har han gjort eit ’move’ og sagt at dei religiøse tradisjonane må sleppe til med sitt eige språk.

Det er nettopp mitt synspunkt: kvifor skal eg som truande, som beherskar eit stort språk som det kristne, bli nødt til å opptre med tolk eller omsetjar for å få lov å debattere på den felles arenaen, som om den høyrde til dei andre berre? Det er på tide å revurdere – å reformulere, re-dicere – den oppfatninga at ulike instansar skal kome ut av sine eigne språk-hus og opptre med eit slags kulturelt esperanto, administert av dei sekulære, for å kunne delta i samtalen. Heretter må vi alle lære oss ’dei andre’ sitt språk; prøve å setje oss inn, prøve å forstå… Det blir både utfordrande og lærerikt.

Meir og meir forstår eg, også utfrå mine studiar så langt av romantikken, at det som formar våre val –etisk, eksistensielt, humant – er meir enn teori og logikk og rasjonell argumentasjon. Det dreiar seg om eit totalt møte, eit totalt inntrykk, av ein omfattande konfrontasjon; estetisk, intellektuelt, moralsk. Det dreiar seg om å møte menneskelege eigenskapar, om autensitet og integritet.

(4. Nyformulering av ekumenikken:

Full einskap med dei ortodokse kyrkjene!
Støtte det som har ’Catholic bearing’ i andre konfesjonar.
Gjenoppdage tapte element i den katolske arven som gar vore meir aksentuerte i andre tradisjonar.: Hymnologi, Bibel, akademisk trening av presteskapet, forkynninga. )

5. Nyformulering av det kristne livet:

Eg meiner det kristne livet er blitt fortått altfor moralistisk, ja, moralsk. NB Det moralske/etske er med, og vil måtte formulerast tydlegare og fyndigare enn på lenge – men det må plantast ned att i sitt jordsmonn, må hentast tilbake til sitt miljø, sin ekologi: til fylden av det kristne, kyrkjelege livsmysteriet, tilbake til trua, tilbake til sin ’guddomelege natur’, som det heiter hos apostelen Peter (2 Pet). Det vil seie:

-Det må formulerast som eit politisk/sosialt liv. Som eit liv i polis; fyrst og fremst i kyrkja, som ein fellesskap som er grunna i eucharistien og som manifestere seg liturgisk og diakonalt. Vi må identifisere oss med den kristne felllesskapen, lokalt og universelt.

-Det må formulerast liturgisk; nøye knytt til det sosiale fordi offer og urett ikkje går saman. Jfr profetane sin kult-krititikk i GT. Ein reint ’åndeleg’ liturgi er ein falsk liturgi vil eg hevde. Jfr også Paulus’ evkaristiske undervisning til Korintarane om realspresens og agape, om den rette manifisteringa av Kristi kropp – og jfr Jakobs brev, om den fattige som vert sett på nederste plass i kultforsamlinga! ”Du kan stå der!”

-Det må formulerast mystisk. Alllereide Karl Rahner sa at dei kristne i den etterkristne tida vil vere mystikarar. Religion, kristendom, er fellesskap med Gud, er deltaking (koinonia) i Gud. Å vere kristen, å vere truande, vil vere meir enn ei overtyding, eit program, eit livssyn – det vil innbere erfaring/røynslen av Gud. Vi vil måtte strekkje oss mot han som kjem oss i møte. Ei slik erfaring er også det som kan gi vår tale om Gud, vår ord om Gud, ein ”smak”, ei tiltrekkjing, ein apell. Her trur eg erfaringane vil tilsvare lengten, ’suget’ etter Gud, som ei undersøkande, nysgjerriig haldning: -Kven er du? Lat meg få sjå deg, om så berre bakfrå. Og dette: Kristus er mitt liv. Identifikasjonen med han. Solidariteten med Kristus. ”For meg er livet Kristus..”. ”Jesus er mitt liv, min lagnad”. Elles om min medbror Per Bjørn Halvorsen sa, då han skjøna at det gjekk mot slutten og mange tankar melde seg: ’Det heile er jo umuleg. Men eg har avlagt mine lovnader, eg har lova truskap mot Kristus. Eg kan ikkje svikte han no.” Mystikk er, etter mitt syn, er også dette: Gud i vald! Eg trur ikkje han kjem og rører ved oss før vågar å seie det.

-Det må formulerast asketisk. Vi må gjenoppdage, reformulere, askesen – prioriteringa, øvinga, sjølvdisiplinen – som noko positivt, som noko ’instrumentalt’, ikkje som kropps- eller materiefornekting. Ein kristen er også ein som veit å begrense seg, som ikkje tek opp meir plass enn han er tiltenkt i forhold tll sine medskapningar. Askesen er eit oppgjer med det grenselause mennesket.
Det kristne menneske vil måtte gjere fundamentale val; dei som skjønar ”prisen”, vil finne skatten. Jfr mannen som investerte all sin eigdom for å kjøpe åkeren og finne perla!

—

Dette må levast, organiserast osv, men no må det ikkje minst SEIAST, ’dicere’!

Vi skal høyre på alt som kan høyrast; ikkje pastoral ”lytting”, forståingsfull og terapeutisk – den har si tid, men her dreiar det seg om ”grådig” lytting, interessert lytting, nysgjerrig lytting; våge å trigge og bli trigga.

Då treng vi det som vi song om i Laudes i dag tidleg; at Gud ”gjev meg kraft som ein villokse og salvar meg med den friskaste olje”.

Og når eg ser framover meir enn bakover på ein slik dag, når eg tenkjer på mitt eige liv, må eg også seie med den same salmen:

’Herren er mi klippe, han sviktar ikkje!

discursus…

må rekne med litt engelsk og litt Newman i denne bloggen i denne epoken…

“WHEN WAS THE WORLD WITHOUT IT?” (Newman)
-OM TEOLOGIEN II

“Whoever philosophizes, starts with it, and introduces it, when he will, without any apology… Men the most opposed, in creed or cast of mind, Addison and Johnson, Shakepeare and Milton, Lord Herbert and Baxter, herald it forth. Nor is it an English or a Protestant notion only; you track it across the Continent, you pursue it into former ages. When was the world without it? Have the systems of Atheism or Pantheism, as sciences, prevailed in the literature of nations, or received a formation or attained a completeness such as Monotheism? We find it in old Greece, and even in Rome, as well as Judea and the East. We find it in popular literature, in philosophy, in poetry, as a positive and settled teaching…”

Newman er frimodig og ublyg på vegner av teologien, slik vi finn han innan dei teistiske og monoteistiske religionane – og sjølvsagt har han særleg den jødisk-kristne tradisjonen og teologien i tankane. Sjølve syndefallet i den teologiske verda er å ha godteke den marginaliseringa og fortrengjinga av teologien som vi har vent oss til i vår kulturkrins. Det har gått oss fullstendig i blodet; vi reknar det meste av det som finst på kunnskapens område, som allment, noko som angår alle, som alle kan ta stilling til, noko som alle bør vite noko om. Men teologien held vi ”innan familien”; det gjeld for noko ”partikulært”, noko ein kan velje ut eller -inn.

Det er sjølvsagt Opplysinga sine opphavsmenn som har lansert denne tenkjinga. Gibbon, Hume og Bentham på britisk side; dei franske encyclopedistane og radikale fritenkjarane på den andre sida av Kanalen. Berre empiriske og ”positive” fakta kan gjerast til allmenn kunnskap. Alt ”overnaturleg” må forvisast til området for ”smak og behag”. Eller ”ubehag”, som oftast.

Noko av det mest avorlege med dette, er at dette regimet (for det dreiar seg om makt) har lukkast med å usynleggjere trua og teologien også i historia, både den kulturelle og den politiske – som anna enn noko primitivt og destruktivt som langsomt svinn bort. Newman gjer kort prosess med heile tankegangen og minner oss om at teologiske vinklar, problemstillingar, termar og tankeliner er frapperande tilstades overalt i sivilisasjonshistoria: ”When was the world without it”? Teologien er ikkje noko forsert og søkt, seier han, men noko som kjem spontant, som melder seg og som kan tematiserast ”without any apology”.

Ved nærare ettersyn vil ein kunne sjå i kor høg grad den idéhistoriske utviklinga – i vårt kulturelle område, i alle fall – er teologisk styrt. Det er Gud og tankane om han som filosofane slåss med, rasar over, mediterer på, riv seg laus frå eller vender tilbake til heile tida. Historia er kort og godt teologisk informert.

”When was the world without it?” Temperaturen i vår tid, frå offentleg nøytralisme til rabiat ny-ateisme tek mål av seg til å seie: Frå no av skal verda vere utan desse meningslause idéane! Det er dette eg har kalla det ”titatinske” ved prosjektet. Som om ein ville seie: Frå no skal tyngdekrafta opphevast!

Vil dei lukkast?

Note: John Henry Newman: The Idea of a University, ed: Rinehardt et co, New York, 1960, s. 51.