artiklar…

prenta i ‘Klassekampen’, “Signert”-spalten, sist laurdag….

UT AV SJENANSEN

Av bror Arnfinn Haram

Nettboka åt Jon Michelet burde vore utgjeven som vanleg bok, seier Espen Stueland i sin omtale her i Klassekampen nyleg. Kvifor valde forfattaren å ikkje gjere det, undrar Stueland. ”Kan det skyldes genanse over at den er så utleverende, full av engstelse og uro?”, spør han.

Ja, det kan nok vere – men uro og angst over kva? Sjølvsagt over det å utlevere seg; sjukdomen, tankane på døden, nedbrytinga av eins egen kropp. Men ingen ting av dette er det heilt uvanleg å skrive om. Derimot har det lenge vore uvanleg å skrive om sjukdom, kropp og død i møtet med det som kanskje kjem etter døden. For det er ikkje minst det boka åt Michelet handlar om. Det er ei bok om metafysikk, om tru, om Gud, om bøn og æveleg liv. Sjølv om Michelet ikkje greier å tru, greier han å skrive ei bok om sterkt tabuiserte tema i notidig litteratur. Han er sjenert – men han overvinn sjenansen.

Stueland likar boka og det er modig berre å innrømme det. Men å gå nærare inn på Michelet sine eksplisitte, religiøse tema, vert for sjenerande. Det gode med både boka og bokmeldinga er at vi etterkvart kan få ein samtale om kvifor metafysiske og telogiske emne er blitt så plagsame i den ”korrekte” kulturen. Kvifor all denne sjenansen over tema som til overmål fyller kulturhistioria; i litteraturen, i musikken, i biletkunsten? Kvifor er det i Noreg meir sjenerande å snakke om Gud enn å gå naken på gata?

Både Stueland og andre er nok letta over at Michelet forblir ateist og tru mot si vantru. Kor sjenerande ville det ikkje elles ha vorte? Det er ei heilt skvær sak å vere vantru. Samstundes syner boka åt Michelet ei nok så urealistisk forventing om kor raskt og greitt trusspørsmålet let seg avklåre dersom ein lenge og vel har vore ein innbarka ateist. Det er svært få av våre overtydingar som berre sit hovudet; dei sit i kroppen og i livskjensla. Det har funnest tider då byars ”vestkantfolk” knapt nok kunne førestelle seg at det fanst folk på ”austkanten”. Dei hadde aldri vore der.

”Religiøst engasjement” er ikkje noko ein kan la seg ”fyre opp” til – slik Stueland formulerer det. Like lite som å lese ei bok eller forstå musikk. Å gjenoppdage trua – om ikkje for å tru, så i det minste for å kunne ta stilling til trua - er ikkje gjort over natta. I vår kultur har kunnskap om teologi og spiritualitet vore møysommeleg fortrengt over lang tid. Religiøs ”erfaring”, både vår eigen og den åt andre, har vorte noko eksotisk og pussig. Er ikkje boka åt Michelet i høg grad ei forteljing om uventa og forundrande møte med truande menneske? Som han våga å sleppe inn på seg fordi sjukdomen og døden hadde brote hol i panseret?

Èin ting er det å skrive om død, sjukdom og angst. Noko anna er det å eksponere tyngden av åndelege og moralsk innhald i desse orda. Det er der motet sviktar. Det er då sjenansen melder seg. Hjå forfattarar og kritikarar. Helse, harmoni, smerte, medisinering, pleie – det vågar vi å snakke om. Men det som er ”etterpå” – eller kanskje etterpå – det har vi dyssa ned. Vi har bytt ut Kristus med Epikur og trudd hans devise: ”Når eg er, er ikkje døden. Når døden er, er ikkje eg.”

Michelet seier at han stadig er samd i dette. Men han har tillate seg å ikkje vere heilt sikker ei stund. Det kan vere fårleg nok.

artiklar

publisert fyrste gong i “Signert”, Klassekampen 29/12-07

RADDISSYNDROMET

Av bror Arnfinn Haram

Kva er det med raddisane – venstreradikale av ulike sjateringar frå gamalkommunistar til SV-light? Kvifor ser dei stort sett raudt (!) når dei møter noko som har med tru og religion å gjere? Om det då ikkje dreiar seg om den statstilpassa Giske-varianten.

Rett skal vere rett; Klassekampen let ein munk frå mellomalderen skrive fast i denne spalten. Men mange i avisa si tradisjonelle støttegruppe knurrar nok i kulissane. For religionen og kyrkja er sjølve hovudfienden. Slik det heiter i ein annan liturgi: ”Som det var i opphavet, så no og alltid og i all æve. Amen.” Kvifor?

Animalsk avfall

In paradisum deducant te Angeli…”Må englane føre deg til paradiset, må martyrane ta i mot deg og leie deg inn i den heilage staden; ja, må eit kor av englar møte deg – og måtte du, liksom den fattige Lasarus, få æveleg fred og kvile”… Med denne songen skal båra mi, om alt går vel, ein gong berast ut ved slutten av den katolske Requiem-messa.

Men ikkje alle ynskjer det slik. For ikkje lenge sidan kom eg med tog frå Sverige og bladde raskt gjennom eit nummer av ”Expressen” (17/5-07); det låg og slong i kupeen. Sensasjonane er like tette som keisame i denne svenske boulevardavisa, men eit oppslag slo meg rett i andletet. Tydelegvis førgjekk det ein diskusjon om gravferdskikkar og ein intervjua pensjonist ytra, med store overskrifter, at han ikkje ynskte noko form for gravferd; ikkje prest og ikkje tale, ikkje song og ikkje musikk. Han ville rett og slett køyrast bort i ein containar for animalsk avfall. Kanskje han berre fråba seg kyrkjeleg medverknad og heller kunne tenkje seg ein sivil eller sekulær seremonimeistar? Men nei; ikkje eingong lik-kiste ville han ha. Alt den slags var å rekne for sentimental sløsing og seigliva illusjonisme, for ikkje å seie overtru.

Etter at eg hadde lese det to gonger og summa meg litt, tenkte eg, med skrekkblanda frygd: Endeleg ein ærleg ateist –eller kva han no var. Det er jo ei svært vanleg oppfatning at ritual likesåvel som alt anna kan greie seg godt utan religion. På mange måtar er det moderne samfunnet bygd opp som eit enormt alternativ til den religiøst funderte kulturen. I den grad religiøse institusjonar og religiøs praksis får vere med i folkelivet, er det på vilkår av at dei ikkje er meir religiøse enn høgst naudsynleg.

Ein tek det for gitt at mennesket står i ei særstilling og alltid vil uttrykkje dette gjennom høgtidlege markeringar av både inngangen og utgangen av livet. Samstundes køyrer ein knallhardt på at eit reint naturalistisk menneskesyn. ”Det menneskelege” vert då ein sosial konstruksjon som vi held fast ved fordi det synest mest tenleg. Det er ein slags ”kontrakt” som vi har slutta oss i mellom; vi oppfører oss etter ein kode som vi inst inne veit er illusorisk. Ritual, uansett kor sekulariserte dei er, vil uttrykkje at mennesket er ”noko meir”. Men så kjem den svenske pensjonisten og seier at det er det ikkje. Særleg døden, den strengaste av alle læremeistrar, gjer kort prosess med all liksomhøgtid på vegner av døden. Vil mennesket vere berre eit dyr, så får det stå løpet ut og ikkje bli rørt i siste runde.

Kyrkja, for sin del, meiner at mennesket både er eit dyr og ein gud. Eit pattedyr, skapt i Guds bilete. Ja, den kristne (som den jødiske og muslimske-) forteljinga om mennesket seier at vi er tekne av jorda – og altså i djup slekt med alt som er til. Når vi døyr, vert vi både animalsk og biologisk ”avfall”. Likevel har menneske gjennom alle tider trudd at det er noko med oss som aldri rotnar, som er meir enn avfall. Det er eit paradoks at det ikkje-religiøse synet på mennesket pendlar mellom ekstrem naturalisme og ekstrem rasjonalisme. Mennesket er berre eit dyr, men samstundes er det så vettugt at det fortener ein så mykje vakrare død enn dyra. Kvifor?

Gamal vane er vond å vende. Trua på at mennesket også har ei udøyeleg sjel eller i det minste noko som liknar, er ikkje lett å avvikle. Det er heilt greitt at folk som ikkje vil ha religiøse seremoniar, finn seg andre former. Men når metafysikken vert borte, kan eg ikkje skjøne at det vert mykje tæl att i rituala. Øverlands ”hundrede violiner” og eit dikt av Hermann Wildenvey har utvilsamt meir av ”borgarskapets diskret sjarme” enn av rituell kraft over seg – som dødskurtise, meiner eg.

Det tek lang tid før vi merkar fylgjene av ei så radikal kulturell endring som eit skifte i synet på kva mennesket er. Ein tett vev av moral, symbolikk, kult, skikk og bruk, kunst, musikk og litteratur i kvardag og i helg er voven over lang tid, og renningen har vore overtydinga om at mennesket er noko for seg sjølv. Når fyrst veven raknar, kan det kome til å gå fort. Sentimentalitet åleine kan ikkje oppretthalde dei kulturutrykka som det tradisjonelle menneskesynet har gjeve oss. Ein reint materialistisk og naturalistisk filosofi vil nok før eller seinare gjere det av både med lik-kister og gravferder. Ikkje for det; vi munkar vart vanlegvis berre lagde flatt på ein planke og søkte i jorda. Men andletet var vendt mot aust, mot soloppgangen og oppstoda.

”Av jorda skal du igjen stå opp!” står det endå i det norske gravferdsritualet. Etter at ein har sagt: ”Av jord er du komen! Til jord skal du verte!” Nokre trur endå på dette. Nokre vil berre malast opp. Kvar sin smak.

Tilfellet - Jägerstätter

(Publisert 1. gang i “Signert”, Klassekampen, november 2007)

Han står på giljotinen utan bind for augo, klar til å døy som militærnæktar. Datoen er 9. august, året er 1943, plassen er tukthuset Brandenburg i Brandenburg an der Havel, mannen er Franz Jägerstätter frå den austerrikske landsbyen Sankt Radegund. Som truande katolikk har han nekta å gjere teneste som soldat for den tyske Wehrmacht etter at Austerrike hadde vorte ”tilslutta” Det tredje riket i 1938. I fylgje ”nyordninga” sin Kriegssonderstrafrechtsverordnung § 5, kunne ein dømast til døden for ”ytringar mot den nasjonalsosialistiske verdsåskodinga” (sit.). Dette hadde Jägerstätter gjort ved å reservere seg mot militærteneste fordi han var katolikk.

Å skvette tru på gåsa - kristen tru i overflodsamfunnet

(Publiserte 1. gang i “St. Olav”, mai 2007)

Mange spør seg om det er mogeleg å formidle kristen tru i dagens Noreg og for så vidt i heile den vestlege og velståande verda. Skal ein pøse på med eld og svovel eller gjere artige krumspring og tilpasse seg marknaden? Den fyrste løysinga har vorte så sjelden og utenkjeleg, at det kunne vore artig å prøve, berre av den grunn.

Men når det kjem til stykket, er det ingen av dei velkjende tilnærmingane som gagnar dersom vi skal få det norske mennesket og det norske samfunnet i tale. Det nyttar korkje å lokke eller truge, ringe eller tvinge nokon til tru i dag. Tilhøvet mellom kulturen og kyrkja er gått i vranglås etter Opplysingstida og dess meir vi no panisk lirkar med låsen, dess meir låser det seg.

Kva då? Då er det tid for å senke skuldrene og la blikket klarne. Det vil ikkje seie at vi skal halde låg profil eller gløyme vår misjon! Nettopp eit sterkare medvit om kven vi er og kva vi har å formidle som katolske kristne – saman med alle våre medkristne – kan gje oss den åndelege samlinga og styrken som no er naudsynt. Angsten for minkande oppslutning og innflyting i samfunnet fører ofte til at vi tek til å søkje etter legitimering og ”bekreftelse” på andre vilkår enn det som er trua sine eigne. Det fårlege er ikkje å vere liten, men å vere driven på defensiven. Det er ikkje Goliat, men David som er kyrkja sin ”figur”.

Scandalum Magnatum

(Publisert 1. gang i “Signert”, Klassekampen, mars 2007)

”Når dei mektige fell..” – det er noko som har prenta seg inn i den menneskelege historia. Ei akt og ein fase i den performance som det politiske livet er. Som når Valla må gå frå scena. Så fylgjer dei vanlege diskusjonane om reglar og prosedyrar, om leiarstil og presse-etikk. Noko må gjerast, rutinar må vurderast, dei demokratiske prosessane må betrast. Bra. Men i all ståheien gløymer ein igjen den mest oversette faktoren i norsk, offentleg liv for tida: Mennesket. Ikkje berre som offer eller objekt for mobbing eller for ransakande og avslørande journalistikk, men som ansvarleg aktør og som moralsk person.

Sjølvsagt er reglar og retningsliner viktige og samfunnet bør sikre seg at dei vert fylgde opp, som t d gjennom Arbeidstilsynet. Toppleiarar bør vite at både reglane og regelvaktarane vil innhente dei dersom dei vert for bøllete. Likevel: eit verkeleg samfunn kan ikkje nøye seg med gode reglar og rammer; det treng gode menneske. Folka på toppen – korleis vart dei slik dei vart? Kva hende med det barnet og det unge mennesket dei eingong var? Korleis vart dei fostra som menneske? Kva slags impulsar har dei motteke? Kven har vore deira førebilete?

Det reformpedagogiske regimet

(Publisert 1. gang i Dag og tid, september 2005)

Fyrst no nyleg las eg Jon Hustads bok: ”Skolen som forsvann” der han tek eit oppgjer med reformpedagogikken som har herja den norske skulen. Det er ein svir av ei bok; velinformert, modig og vittig. Dei pedagogiske reformatorane - frå Sivertsen til Hernes, med si baktropp av diskrete, men målmedvitne akademiske ekspertar - fullbyrdar Alexander Kiellands drabelege angrep på den tradisjonelle kunnskapsskulen. Som ein freistnad på å hemne ”lille Marius” der han ligg død på skulegolvet under eit altfor tungt ”mensa rotunda”.

Etterkrigstida sine skulereformar er ein interessant symbiose av kulturliberale idear og sosialdemokratisk utjamningsmoral. Prosjektet har vore å skape ein ny mentalitet, eit nytt ”medvit” i folket - og då må dei tidlegare kulturelle tradisjonane haldast på større fråstand. Eit nytt symbolunivers må skapast med Ola-Ola Heia og Ole Alexander Filibombombom som nye heltar og helgnar. I staden for Heilag-Ola, så å seie.

Paven og klassekampen

(Publisert 1. gang i “Signert”, Klassekampen, januar 2007)

Det elgjakta er for austlendingen, er pavejakta for den politiske og intellektuelle og venstresida. Det høyrer liksom med som ein del av livsrytmen og livskallet, kan det sjå ut som. I to langdryge artiklar, av Nasir Khan og Immanuel Wallerstein, har ein prøvd å ta rotta på Ratzinger, alias pave Benedikt XVI, for hans famøse Regensburg-førelesing. Skuldingane som går igjen i desse sjangertypiske tekstane, er for det fyrste at paven på ein fordekt måte køyrer ein antiislam-kampanje og dernest at kampanjen inngår i ein like fordekt allianse med president Bush og hans nykonservative krosstog mot ”the axis of evil”. Det hjelper sjølvsagt ikkje at pavens tale handlar om noko heilt anna, nemleg om tilhøvet mellom rasjonalitet, vitskap og tru. For kritikarane ter det seg berre som sløg kamuflasje.

Religionskritikk - og sekularismekritikk

(Publisert 1. gang i Morgenbladet, 2003)

Det blir meir og meir tydeleg og erkjent at ”religionens tid ” ikkje er ”forbi”. Er det noko som er forbi – så er det nettopp slagord og haldningar som har prøvd å parkere religionen som ein marginal, ikkje-seriøs del av den offentlege diskursen. Anten ein er positiv eller negativ til fenomenet, innser ein at religion og religiøse kulturar er noko ein må ha skikkeleg peiling på og ha reflekert over.

For mange, ikkje minst mellom pressefolk og intellektuelle, har ”bulderet” av tilbakevendande religion, skapt ein slags panikk. Det er særleg den islamske kulturens banking på Vestens dører som valdar uro. Kort og godt fordi kristendomen og kyrkjene i vest så lenge har late seg idiotforklare og kue av den sjølvsikre moderniteten. Vestleg kristendom har funne seg i å bli privatisert og ”åndeleggjort”. Ja, når folk i dag skal assosiere noko med ”religion”, går ikkje tanken lenger utan vidare til kristendomen, som er blitt nokså bleik og sekularisert, men nettopp til islam. Muslimar har ein tydeleg, religiøs praksis og kjenner ikkje den instinktive serviliteten for det vestlege samfunnsprosjektet som kyrkjene er fanga i. Med ein gong kjem då skræmebilda på bordet og ein ser for seg – i marerittaktige visjonar – korleis religionen på nytt trugar med å tyne demokrati, menneskerettar og tankefridom. Panikken ytrar seg i ein stundom temmeleg tabloid religionskritikk. Rett nok kjenner ein seg dregen til ulike sider, fordi ein gjerne vil stå for kulturelt mangfald og liberalitet. Vi kan kalle det ein versjon – og i dag kanskje den mest typiske – av ”det liberale dilemma”.

Mellom privatreligion og teokrati

(Publisert 1. gong hausten 2005 i Kirke og kultur. 3. pris i essaykonkurranse. Også publisert i Ny tid)

Den 11. september 2001 krasja religionen som offentleg fenomen rett inn gjennom kontorvindauga i World Trade Center - der moderniteten så å seie var på jobb og ana fred og ingen fåre. Rett nok spelar religionen ei langt viktigare offentleg rolle i det amerikanske enn i det europeiske samfunnet og ein visste vel også om terrorpotensialet i dei islamistiske miljøa verda rundt. Hendinga framstår likevel som eit slags enormt skrekk-tablå og synleggjer den veksande spenninga mellom offentleg religion og vestleg kultur.

Så langt…

Den vestlege politiske mentaliteten har lenge vore nokså sjølvsikker i si tru på at vi har funne formelen for sameksistens mellom religion og samfunn. I litt ulike utgåver, rett nok. I tette og egalitære kulturar som dei skandinaviske har religionen blitt tilkjend ein offentleg plass, klårast uttrykt gjennom stats- og folkekyrkjesystema i ulike tapningar. Men på vilkår av at ein godtek dei avgrensa områda som samfunnet tildeler dei religiøse institusjonane og fellesskapa. Mottoet er: ”kyrkje og land –hand i hand”, kunne vi kanskje seie. Og den store handa tilhøyrer utan tvil statsmakta. I land der det har vore borgarlege revolusjonar med stort innslag av antiklerikalisme, som i Frankrike og Tyskland, er formelen ein annan. Særleg den franske modellen er radikal i sitt skarpe skilje mellom stat og kyrkje og ei innstendig fasthalding av staten som ”laïque”, som sekulær og nøytral. Borgarane sin offentlege identitet er reint sivil; i det offentlege rommet skal dei framstå primært som medlemer av republikken. All anna tilhøyring må haldast på det strikt private nivået. Som borgar er du franskmann, som individ kan du vere katolikk – eller muslim, eller kva det skal vere.